ΔΕΕ: Στα κράτη-μέλη το «κλειδί» για την πρόσβαση στα στοιχεία των πραγματικών δικαιούχων – Τι αλλάζει στην Ελλάδα

Το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΔΕΕ) εξέδωσε μια κρίσιμη απόφαση για τις υποθέσεις C-684/24 και C-685/24, αναγνωρίζοντας στα κράτη-μέλη ευρεία διακριτική ευχέρεια στον καθορισμό των κανόνων πρόσβασης στα στοιχεία των πραγματικών δικαιούχων. Η εξέλιξη αυτή επιτρέπει στην Ελλάδα να διαμορφώσει το δικό της πλαίσιο για το έννομο συμφέρον, ισορροπώντας ανάμεσα στη διαφάνεια και την προστασία των προσωπικών δεδομένων.

Η πρόσφατη απόφαση του ευρωπαϊκού δικαστηρίου έρχεται ως συνέχεια της προσπάθειας της ΕΕ να θωρακίσει το χρηματοπιστωτικό σύστημα από το ξέπλυμα χρήματος. Το παρασκήνιο της υπόθεσης αφορά προσφυγές ιταλικών εταιρειών που αμφισβήτησαν την υποχρέωση αποκάλυψης στοιχείων για καταπιστευματικά σχήματα, ανοίγοντας τη συζήτηση για τα όρια της κρατικής εποπτείας.

Τεχνικά, η πρόκληση έγκειται στην εφαρμογή της Οδηγίας 2015/849, η οποία επιβάλλει τη διαφάνεια αλλά δεν ορίζει εξαντλητικά τα νομικά μορφώματα που εμπίπτουν σε αυτήν. Η ερμηνεία αυτή συνδέεται άμεσα με την ανάγκη για πλήρη αποκάλυψη των πραγματικών ιδιοκτητών, ειδικά σε περιπτώσεις που εμπλέκονται offshore δομές και περίπλοκα εταιρικά σχήματα.

Το περιθώριο εθνικής προσαρμογής και η απόφαση του ΔΕΕ

Το ΔΕΕ υπογράμμισε ότι η ευρωπαϊκή νομοθεσία δεν επιβάλλει ένα άκαμπτο, ενιαίο μοντέλο εφαρμογής για όλα τα κράτη. Αντιθέτως, αναγνωρίζει ότι υπάρχουν σημαντικές διαφοροποιήσεις μεταξύ των κρατών ως προς τα είδη των trusts και των παρεμφερών νομικών μορφωμάτων, αναθέτοντας στις εθνικές αρχές τον τελικό προσδιορισμό τους.

Στο επίκεντρο της απόφασης βρέθηκε το άρθρο 31 της Οδηγίας, το οποίο επεκτείνει τις υποχρεώσεις διαφάνειας. Το δικαστήριο έκρινε ότι κάθε κράτος-μέλος έχει την ευθύνη να προσδιορίζει ποια σχήματα έχουν δομή ή λειτουργίες παρεμφερείς με τα trusts, με βάση τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του εθνικού δικαίου του.

Αυτή η προσέγγιση ενισχύει την κρατική κυριαρχία στον έλεγχο της διαφάνειας, επιτρέποντας την προσαρμογή των κανόνων στους τοπικούς κινδύνους. Όπως προκύπτει από το σκεπτικό, οι κίνδυνοι για νομιμοποίηση εσόδων δεν είναι ίδιοι για όλα τα σχήματα και μπορούν να μεταβάλλονται με την πάροδο του χρόνου.

Ο κρίσιμος ορισμός του «εννόμου συμφέροντος»

Μία από τις σημαντικότερες πτυχές της απόφασης αφορά την πρόσβαση τρίτων στα μητρώα πραγματικών δικαιούχων. Η οδηγία απαιτεί την απόδειξη «εννόμου συμφέροντος», ωστόσο το ΔΕΕ ξεκαθάρισε ότι ο καθορισμός αυτής της έννοιας αποτελεί αποκλειστική ευθύνη των κρατών-μελών.

Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις ποινικολόγων που παρακολουθούν την υπόθεση, η εξέλιξη αυτή επιτρέπει στην Ελλάδα να διευρύνει τον κύκλο των δικαιούχων πρόσβασης. Επισημαίνεται από παράγοντες της αγοράς ότι το έννομο συμφέρον δεν πρέπει να περιορίζεται μόνο σε εκκρεμείς δικαστικές διαδικασίες, αλλά να περιλαμβάνει και προληπτικές δράσεις.

Αυτό σημαίνει ότι ερευνητικοί δημοσιογράφοι και οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών μπορούν να αποκτούν πρόσβαση, εφόσον ο εθνικός νομοθέτης το προβλέψει. Η δυνατότητα αυτή είναι ζωτικής σημασίας για τη βελτίωση της θέσης της χώρας στον Δείκτη Αντίληψης Διαφθοράς, όπου η διαφάνεια παραμένει ζητούμενο.

Τι αλλάζει για το ελληνικό Κεντρικό Μητρώο

Για την Ελλάδα, η απόφαση επιβεβαιώνει ότι το Κεντρικό Μητρώο Πραγματικών Δικαιούχων μπορεί να λειτουργεί με συγκεκριμένα φίλτρα πρόσβασης. Ο Έλληνας νομοθέτης έχει πλέον τη «σφραγίδα» του ΔΕΕ για να απαιτεί αυστηρή τεκμηρίωση του ενδιαφέροντος από κάθε αιτούντα, αποφεύγοντας τη γενικευμένη δημόσια έκθεση.

Επιπλέον, η χώρα μπορεί να ορίσει αυτόνομα ποια ελληνικά καταπιστευματικά σχήματα θα θεωρούνται παρεμφερή με τα trusts. Αυτό επηρεάζει άμεσα τον έλεγχο που ασκεί η ΑΑΔΕ, η οποία ήδη χρησιμοποιεί εργαλεία όπως το σύστημα BANCAPP για τον εντοπισμό αδικαιολόγητης προσαύξησης περιουσίας.

Κοινή συνισταμένη των αναλύσεων αποτελεί η άποψη ότι η απόφαση αυτή αποτελεί μια ισορροπημένη λύση. Από τη μία πλευρά διατηρείται η δυνατότητα ελέγχου για την πάταξη της φοροδιαφυγής και από την άλλη προστατεύεται το δικαίωμα στην ιδιωτικότητα των νόμιμων επιχειρηματικών δραστηριοτήτων.

Η επόμενη μέρα για τη διαφάνεια στην Ελλάδα

Η ελληνική κυβέρνηση καλείται τώρα να αξιοποιήσει αυτή τη διακριτική ευχέρεια για να επικαιροποιήσει το νομοθετικό πλαίσιο. Η ανάγκη για σαφή κριτήρια είναι επιτακτική, ώστε να μην παρεμποδίζεται το έργο των ελεγκτικών αρχών αλλά και των πιστωτών που αναζητούν φερεγγυότητα.

Εν αναμονή των διευκρινίσεων, νομικοί κύκλοι τονίζουν ότι η Ελλάδα μπορεί να πρωτοπορήσει αναγνωρίζοντας πρόσβαση για προληπτικές έρευνες κατά της διαφθοράς. Μια τέτοια κίνηση θα ευθυγραμμιζόταν με την προηγούμενη απόφαση-σταθμό του ΔΕΕ για τις κυρώσεις σε νομικά πρόσωπα χωρίς προηγούμενη ταυτοποίηση φυσικών προσώπων.

Σε κάθε περίπτωση, η απόφαση του ΔΕΕ ξεκαθαρίζει το τοπίο: το «κλειδί» της διαφάνειας βρίσκεται στα χέρια της Αθήνας. Η σωστή χρήση αυτού του κλειδιού θα καθορίσει την αποτελεσματικότητα της χώρας στην αντιμετώπιση του οικονομικού εγκλήματος τα επόμενα έτη.