Bruegel: Πώς τα κράτη ελέγχουν την παγκόσμια αμυντική βιομηχανία και το στοίχημα της Ευρώπης

Η νέα μελέτη του think tank Bruegel αποκαλύπτει τους αθέατους μηχανισμούς ελέγχου στις 112 μεγαλύτερες αμυντικές εταιρείες παγκοσμίως. Η έρευνα καταδεικνύει ότι η κρατική επιρροή υπερβαίνει κατά πολύ τα απλά ποσοστά μετοχών, διαμορφώνοντας μια νέα γεωπολιτική ισορροπία μεταξύ ΗΠΑ, Κίνας και Ευρώπης.

Αυτή η ανάλυση έρχεται σε μια κρίσιμη συγκυρία, καθώς η Ευρωπαϊκή Ένωση αναζητά τρόπους ενίσχυσης της στρατηγικής της αυτονομίας εν μέσω αυξανόμενων παγκόσμιων εντάσεων. Η αλληλεξάρτηση μεταξύ κρατών και βιομηχανίας δημιουργεί ένα διμερές μονοπώλιο, όπου η ασφάλεια των εφοδιαστικών αλυσίδων αποτελεί πλέον το απόλυτο εθνικό συμφέρον.

Η νέα αρχιτεκτονική του κρατικού ελέγχου

Σύμφωνα με τη μελέτη του think tank Bruegel, η παραδοσιακή αντίληψη ότι ο έλεγχος μιας εταιρείας εξαρτάται αποκλειστικά από το ποσοστό συμμετοχής στο κεφάλαιο είναι παρωχημένη. Οι κυβερνήσεις χρησιμοποιούν πλέον ειδικά δικαιώματα ψήφου, χρυσές μετοχές και δικαιώματα διορισμού μελών στα διοικητικά συμβούλια.

Αυτά τα εργαλεία επιτρέπουν στα κράτη να παρεμβαίνουν σε στρατηγικές αποφάσεις, όπως η μεταφορά τεχνολογίας ή η πώληση κρίσιμων περιουσιακών στοιχείων. Η ακραία εξειδίκευση των αμυντικών συστημάτων καθιστά τις εταιρείες και τα κράτη αμοιβαία εξαρτώμενα, δημιουργώντας ισχυρή διαπραγματευτική εξουσία και για τις δύο πλευρές.

Τα τρία μοντέλα: ΗΠΑ, Κίνα και η ευρωπαϊκή «μέση οδός»

Η παγκόσμια σκηνή χωρίζεται σε τρεις διακριτές στρατηγικές. Στην Κίνα και τη Ρωσία κυριαρχεί η πλήρης κρατική ιδιοκτησία, με τις αμυντικές βιομηχανίες να αποτελούν άμεσες προεκτάσεις του κρατικού μηχανισμού. Αυτό εξασφαλίζει απόλυτο έλεγχο αλλά συχνά περιορίζει την ευελιξία.

Στον αντίποδα, οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν διαθέτουν μετοχές στις μεγάλες εταιρείες, αλλά ασκούν επιρροή μέσω των αμυντικών συμβολαίων και των αυστηρών κανονισμών ασφαλείας. Η διασύνδεση στελεχών μεταξύ κυβέρνησης και βιομηχανίας δημιουργεί μια νέα αρχιτεκτονική ασφάλειας που προστατεύει τα αμερικανικά συμφέροντα.

Η Ευρώπη ακολουθεί ένα ενδιάμεσο μοντέλο. Τα κράτη διατηρούν μειοψηφικές συμμετοχές, αλλά ενισχύουν την επιρροή τους μέσω θεσμικών εργαλείων. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα της Safran, όπου το γαλλικό Δημόσιο ελέγχει τις εξελίξεις με μόλις 11,58% των μετοχών.

Η περίπτωση της Airbus και η ομοσπονδιακή τμηματοποίηση

Η Airbus αποτελεί το πιο σύνθετο παράδειγμα πολυεθνικής συνεργασίας. Γαλλία, Γερμανία και Ισπανία συντονίζονται μέσω συμφωνίας μετόχων, ελέγχοντας το 25,7% των μετοχών. Η επιρροή τους επεκτείνεται μέσω ειδικών δικαιωμάτων στις αμυντικές δραστηριότητες και τον έλεγχο των ευαίσθητων θυγατρικών.

Σύμφωνα με αναλύσεις στρατηγικής που παρακολουθούν τον κλάδο, η έννοια της ομοσπονδιακής τμηματοποίησης (federated segmentation) κερδίζει έδαφος. Αυτό σημαίνει ότι η παραγωγή κατανέμεται σε εθνικές θυγατρικές, ώστε κάθε κράτος να διατηρεί την κυριαρχία του στις στρατηγικές δραστηριότητες που βρίσκονται στο έδαφός του.

Η πρόσφατη εμπειρία από το πρόγραμμα των F-35 και την αποπομπή της Τουρκίας το 2019 αναδεικνύει τους κινδύνους εξάρτησης. Όταν η τεχνολογία ελέγχεται από μία μόνο δύναμη, οι πολιτικές συγκρούσεις μπορούν να οδηγήσουν σε ακύρωση κρίσιμων παραδόσεων οπλικών συστημάτων.

Το μέλλον της ευρωπαϊκής στρατηγικής αυτονομίας

Η Ευρώπη βρίσκεται σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι, ειδικά μετά το νέο επενδυτικό σχέδιο στην άμυνα που ανακοινώθηκε πρόσφατα. Η αύξηση των δαπανών και η ανάγκη για στρατηγική αυτονομία επιβάλλουν τη δημιουργία πιο ολοκληρωμένων ευρωπαϊκών δομών.

Ωστόσο, οι ερευνητές εκτιμούν ότι οι εθνικές επιδιώξεις ελέγχου δεν θα εξαφανιστούν εύκολα. Η πρόκληση παραμένει η εξισορρόπηση μεταξύ της κοινής ευρωπαϊκής άμυνας και της διατήρησης της βιομηχανικής κυριαρχίας κάθε κράτους-μέλους.

Η επόμενη μέρα θα κριθεί από την ικανότητα των ευρωπαϊκών κρατών να συνεργαστούν χωρίς να απεμπολήσουν τον έλεγχο των κρίσιμων τεχνολογιών. Η θεσμική θωράκιση των εταιρειών και η διαφάνεια στη διακυβέρνηση θα αποτελέσουν τα κλειδιά για την επιτυχία αυτού του εγχειρήματος.