Ιράν: Η αρχιτεκτονική της θεοκρατικής εξουσίας – Η αβεβαιότητα της διαδοχής μετά τον θάνατο του Χαμενεΐ

Οι αναφορές για τον θάνατο του Ανώτατου Ηγέτη του Ιράν, Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, μετά από συντονισμένα πλήγματα των ΗΠΑ και του Ισραήλ το Σάββατο, θέτουν σε άμεσο κίνδυνο τη συνέχιση της ιερατικής διακυβέρνησης στην Ισλαμική Δημοκρατία. Το περίπλοκο σύστημα εξουσίας, που βασίζεται στο δόγμα του Vilayat-e Faqih (κηδεμονία του ισλαμικού νομομαθή), αντιμετωπίζει την πιο κρίσιμη πρόκληση από την ίδρυσή του το 1979, καθώς η γεωπολιτική ισορροπία στη Μέση Ανατολή ανατρέπεται βίαια.

Η δομή της ιρανικής εξουσίας δεν είναι απλώς πολιτική αλλά βαθιά ιδεολογική και θρησκευτική, έχοντας οικοδομηθεί πάνω στην πεποίθηση ότι η εξουσία στη γη πρέπει να ασκείται από έναν σεβάσμιο κληρικό. Αυτό το γεωπολιτικό αποτύπωμα της θεοκρατίας, που εδραιώθηκε μετά την επανάσταση, βρίσκεται πλέον σε μια ιστορική καμπή λόγω της πιθανής εξουδετέρωσης της ηγεσίας του.

Η θεωρία αυτή υποστηρίζει ότι μέχρι την επιστροφή του 12ου Ιμάμη των Σιιτών Μουσουλμάνων, ο οποίος εξαφανίστηκε τον ένατο αιώνα, η απόλυτη εξουσία πρέπει να ανήκει σε έναν ανώτατο θρησκευτικό ηγέτη. Η επιχείρηση Epic Fury άλλαξε δραματικά τα δεδομένα, προκαλώντας ένα πρωτοφανές κενό ισχύος στην κορυφή της πυραμίδας.

Το δόγμα του Vilayat-e Faqih και ο ρόλος του Ανώτατου Ηγέτη

Υπό τον Χαμενεΐ και τον προκάτοχό του, Αγιατολάχ Χομεϊνί, ο Ανώτατος Ηγέτης είχε τον τελευταίο λόγο σε όλα τα ζητήματα του κράτους. Η επιρροή του ασκούνταν συχνά μέσω στενών συμβούλων, πολλοί από τους οποίους παραμένει άγνωστο αν επέζησαν των πρόσφατων επιθέσεων.

Ο 86χρονος Χαμενεΐ δεν είχε ποτέ κατονομάσει δημόσια έναν επίσημο διάδοχο, γεγονός που περιπλέκει την κατάσταση. Ο γιος του, Μοτζταμπά Χαμενεΐ, και ο εγγονός του Χομεϊνί, Χασάν, θεωρούνταν πιθανοί υποψήφιοι, όμως η τύχη τους παραμένει αδιευκρίνιστη μετά τα πλήγματα.

Κανένα από τα εναπομείναντα πρόσωπα δεν διαθέτει το κύρος ή την επιρροή του Χαμενεΐ, κάτι που θα καταστήσει δύσκολη την κυριαρχία πάνω σε ισχυρές ομάδες συμφερόντων. Παρά τις πιέσεις, το ιερατικό καθεστώς επιδεικνύει αξιοσημείωτη αντοχή λόγω της συνοχής της ασφάλειας ελίτ.

Η διαδικασία διαδοχής και το Συμβούλιο των Εμπειρογνωμόνων

Το Συμβούλιο των Εμπειρογνωμόνων, αποτελούμενο από ανώτερους αγιατολάχ που εκλέγονται κάθε οκτώ χρόνια, είναι το όργανο που διορίζει τον Ανώτατο Ηγέτη. Αν και το σύνταγμα του δίνει την εξουσία να τον παύσει, δεν το έχει πράξει ποτέ στην ιστορία της Ισλαμικής Δημοκρατίας.

Στην πράξη, η επιλογή γίνεται από τα ανώτατα στελέχη του καθεστώτος και στη συνέχεια εγκρίνεται από τη συνέλευση. Με τον θάνατο κορυφαίων ηγετών των Φρουρών της Επανάστασης, είναι ασαφές ποιος θα επηρεάσει την τελική απόφαση.

Σύμφωνα με το ρεπορτάζ του Reuters, το Συμβούλιο των Φρουρών μπορεί επίσης να ασκήσει βέτο σε νόμους και να αποκλείσει υποψηφίους. Ο επικεφαλής της δικαιοσύνης, Γολαμχοσεΐν Μοχσενί Ετζεΐ, παραμένει κεντρικό πρόσωπο σε αυτή τη διαδικασία ελέγχου.

Οι Φρουροί της Επανάστασης ως οπλισμένος βραχίονας

Σε αντίθεση με τον τακτικό στρατό, το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC) αναφέρεται απευθείας στον Ανώτατο Ηγέτη. Ο διοικητής του, Μοχάμεντ Πακπούρ, φέρεται να σκοτώθηκε κατά τη διάρκεια των επιθέσεων του Σαββάτου.

Οι Φρουροί έχουν επεκτείνει την επιρροή τους στην πολιτική και τις επιχειρήσεις, ελέγχοντας δισεκατομμύρια δολάρια στον τομέα του πετρελαίου και του φυσικού αερίου. Η δύναμη Quds, η ελίτ μονάδα τους, αποτελεί την αιχμή του δόρατος για την περιφερειακή στρατηγική του Ιράν.

Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις έμπειρων αναλυτών στρατηγικής, η στοχευμένη φύση των πληγμάτων εγείρει σοβαρά ερωτήματα για τη διείσδυση των δυτικών υπηρεσιών πληροφοριών. Η επόμενη μέρα θα εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό από την ικανότητα του IRGC να διατηρήσει την εσωτερική συνοχή του.

Η επόμενη μέρα και ο κίνδυνος γεωπολιτικής αποσταθεροποίησης

Ο πρόεδρος Μασούντ Πεζεσκιάν, ο οποίος εξελέγη το 2024, φέρεται επίσης να αποτέλεσε στόχο των επιθέσεων, με την κατάστασή του να παραμένει άγνωστη. Η απουσία πολιτικής ηγεσίας σε συνδυασμό με το θρησκευτικό κενό δημιουργεί ένα εκρηκτικό μείγμα.

Η κλιμάκωση της σύγκρουσης με το Ισραήλ και τις ΗΠΑ ενδέχεται να πυροδοτήσει νέες κοινωνικές αναταραχές στο εσωτερικό. Η δημόσια εμπιστοσύνη στις εκλογικές διαδικασίες έχει ήδη υπονομευθεί από τους περιορισμούς του Συμβουλίου των Φρουρών.

Το Ιράν βρίσκεται πλέον αντιμέτωπο με το ενδεχόμενο μιας ολικής κατάρρευσης του συστήματος που οικοδόμησε ο Χομεϊνί. Οι εξελίξεις των επόμενων ωρών θα καθορίσουν αν η Ισλαμική Δημοκρατία μπορεί να επιβιώσει χωρίς τον αρχιτέκτονα της σύγχρονης μορφής της.