rescEU: Οι κρίσιμες αδυναμίες του ευρωπαϊκού μηχανισμού και ο ρόλος-κλειδί της Ελλάδας

Η νέα έκθεση του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου αποκαλύπτει σημαντικά κενά στη χρηματοδότηση και την οργάνωση του rescEU, του μηχανισμού που αποτελεί την τελευταία γραμμή άμυνας της Ευρώπης απέναντι στις φυσικές καταστροφές. Παρά την τετραπλάσια αύξηση των ενεργοποιήσεων την τελευταία πενταετία, οι ελεγκτές προειδοποιούν για βιαστικές αποφάσεις λόγω της πίεσης του Ταμείου Ανάκαμψης και αβεβαιότητα στη συντήρηση του εξοπλισμού, γεγονός που επηρεάζει άμεσα την Ελλάδα ως στρατηγική βάση του εναέριου στόλου.

Η κλιματική κρίση και η γεωπολιτική αστάθεια έχουν μετατρέψει το rescEU από ένα συμπληρωματικό εργαλείο σε έναν πυλώνα επιβίωσης για τα κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η ανάγκη για έναν κεντρικό ευρωπαϊκό στόλο και αποθέματα έκτακτης ανάγκης προέκυψε ως απάντηση στην αδυναμία των εθνικών πόρων να διαχειριστούν ταυτόχρονες κρίσεις μεγάλης κλίμακας.

Η πίεση του Ταμείου Ανάκαμψης και οι βιαστικοί σχεδιασμοί

Σύμφωνα με τα ευρήματα των ελεγκτών, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή λειτούργησε υπό καθεστώς έντονης πίεσης για την ταχεία απορρόφηση των κονδυλίων από το Ταμείο Ανάκαμψης. Αυτή η σπουδή οδήγησε σε προσκλήσεις ενδιαφέροντος που δεν είχαν ώριμο σχεδιασμό, με αποτέλεσμα να παρατηρηθούν σημαντικές καθυστερήσεις στις προμήθειες και αποκλίσεις στους αρχικούς προϋπολογισμούς.

Επισημαίνεται ότι σε αρκετές περιπτώσεις, η διάθεση των πόρων έγινε χωρίς να προηγηθεί λεπτομερής χαρτογράφηση των πραγματικών αναγκών κάθε χώρας. Αυτό το κενό πληροφόρησης ανάγκασε τις υπηρεσίες να προχωρήσουν σε διορθωτικές κινήσεις κατά τη διάρκεια υλοποίησης των έργων, αυξάνοντας το διοικητικό κόστος και τη γραφειοκρατία.

Η Ελλάδα ως στρατηγικός κόμβος εναέριας δασοπυρόσβεσης

Για την Ελλάδα, η έκθεση έχει ιδιαίτερη βαρύτητα, καθώς η χώρα μας αποτελεί μία από τις πέντε βασικές βάσεις (μαζί με Ισπανία, Γαλλία, Ιταλία και Κροατία) του ευρωπαϊκού στόλου εναέριας δασοπυρόσβεσης. Η γεωγραφική θέση της Ελλάδας την καθιστά σημείο αναφοράς για την άμεση επέμβαση σε ολόκληρη τη Νοτιοανατολική Μεσόγειο.

Ωστόσο, η αποτελεσματικότητα αυτής της βάσης εξαρτάται από τη σταθερή χρηματοδότηση και τον εκσυγχρονισμό των μέσων. Η εμπειρία από προηγούμενες φυσικές καταστροφές, όπως αυτές που περιγράφονται στην ανοιχτή πληγή του Παλαμά, καταδεικνύει ότι η ταχύτητα απόκρισης του ευρωπαϊκού μηχανισμού είναι ζήτημα ζωής και θανάτου για τις τοπικές κοινωνίες.

Το «αγκάθι» της συντήρησης και των κοινών προμηθειών

Ένα από τα πλέον ανησυχητικά ευρήματα αφορά τη μετα-προγραμματική περίοδο. Ενώ η ΕΕ χρηματοδοτεί την αγορά εξοπλισμού, παραμένει ασαφές το πλαίσιο για τη μακροχρόνια συντήρηση των αεροσκαφών και των ιατρικών αποθεμάτων. Αυτή η οικονομική αβεβαιότητα μεταθέτει το βάρος στα κράτη-μέλη, τα οποία ενδέχεται να μην έχουν τους πόρους να διατηρήσουν τον εξοπλισμό σε επιχειρησιακή ετοιμότητα.

Παράλληλα, η έκθεση στηλιτεύει την άρνηση των κρατών να προχωρήσουν σε κοινές αγορές εξοπλισμού. Σύμφωνα με εκτιμήσεις από οικονομικούς αναλυτές που παρακολουθούν τις ευρωπαϊκές προμήθειες, η εμμονή σε μεμονωμένες εθνικές παραγγελίες στερεί από την ΕΕ τις οικονομίες κλίμακας, οδηγώντας σε υψηλότερες τιμές και βραδύτερους ρυθμούς παράδοσης κρίσιμων μέσων.

Προκλήσεις και η επόμενη μέρα για την Πολιτική Προστασία

Παρά τις δομικές αδυναμίες, το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο αναγνωρίζει ότι το rescEU πέτυχε να ανταποκριθεί σε 657 ενεργοποιήσεις από το 2020 έως σήμερα. Η ικανότητα του μηχανισμού να προσαρμόζεται σε νέες απειλές, όπως η πανδημία και οι συνέπειες του πολέμου στην Ουκρανία, αποδεικνύει τη στρατηγική του αξία.

Η βελτίωση του συστήματος απαιτεί δραστική μείωση της γραφειοκρατίας και έναν πιο ρεαλιστικό χρονοδιάγραμμα υλοποίησης. Για την Ελλάδα, η διασφάλιση σύγχρονων μέσων μέσω του rescEU είναι μονόδρομος, ειδικά καθώς η χώρα προωθεί ήδη fast track διαδικασίες για την αποκατάσταση των πληγέντων, οι οποίες όμως προϋποθέτουν την πρόληψη και την άμεση καταστολή που προσφέρει ο ευρωπαϊκός στόλος.