Κληρονομιές: Τα νέα δικαιώματα για ζευγάρια χωρίς γάμο ή σύμφωνο συμβίωσης

Σημαντικές ανατροπές φέρνει το νέο κληρονομικό δίκαιο για τα ζευγάρια που επιλέγουν την ελεύθερη ένωση, καθώς για πρώτη φορά αναγνωρίζονται δικαιώματα σε συντρόφους χωρίς τυπικούς δεσμούς. Η μεταρρύθμιση, που αναμένεται να ψηφιστεί εντός του πρώτου τριμήνου του 2026, καθιερώνει την τριετή συμβίωση ως βασικό κριτήριο για την εξασφάλιση της κοινής κατοικίας και της οικοσκευής.

Η εξέλιξη αυτή έρχεται ως συνέχεια της ευρύτερης προσπάθειας εκσυγχρονισμού του οικογενειακού δικαίου στην Ελλάδα. Τεχνικά, η πρόκληση έγκειται στην εξισορρόπηση της ιδιωτικής βούλησης με την ανάγκη προστασίας των ευάλωτων μελών μιας de facto οικογένειας, η οποία μέχρι πρότινος αγνοούνταν από το γράμμα του νόμου.

Οι προϋποθέσεις για την αναγνώριση της συμβίωσης

Το κεντρικό σημείο της μεταρρύθμισης είναι η καθιέρωση της τριετούς συνεχούς συμβίωσης ως απαραίτητο τεκμήριο για τη γέννηση κληρονομικών αξιώσεων. Ο επιζών σύντροφος δεν αποκτά αυτόματα δικαιώματα, αλλά οφείλει να κινηθεί ταχύτατα εντός ενός αυστηρού χρονικού πλαισίου.

Σύμφωνα με το νέο κληρονομικό δίκαιο, ο επιζών καλείται μέσα σε τέσσερις μήνες από τον θάνατο να καταθέσει αίτηση στο δικαστήριο. Εκεί θα εξεταστεί αν πληρούται η προϋπόθεση της τριετίας, ώστε να ενεργοποιηθούν οι νομικές διατάξεις προστασίας.

Σύμφωνα με τις αρχές της κληρονομικής διαδοχής — το σύνολο των κανόνων που ρυθμίζουν τη μεταβίβαση της περιουσίας μετά θάνατον — ο επιζών σύντροφος εντάσσεται πλέον στην πέμπτη τάξη. Αυτό σημαίνει ότι αποκτά δικαίωμα κληρονομίας εφόσον δεν υπάρχουν εγγύτεροι συγγενείς, όπως παιδιά ή γονείς.

Προστασία στέγης και δικαίωμα στο «εξαίρετο»

Μία από τις σημαντικότερες καινοτομίες είναι η διασφάλιση της κοινής κατοικίας. Ο σύντροφος που μένει πίσω αποκτά το δικαίωμα να παραμείνει στο σπίτι για τουλάχιστον έναν χρόνο, αποφεύγοντας τον κίνδυνο της άμεσης έξωσης από άλλους κληρονόμους ή το Δημόσιο.

Παράλληλα, θεσπίζεται το δικαίωμα στο «εξαίρετο», το οποίο αφορά την οικοσκευή και τα κινητά αντικείμενα που χρησιμοποιούσε το ζευγάρι. Η ρύθμιση αυτή αποτρέπει την περιέλευση της περιουσίας στο κράτος, διατηρώντας τη στον κύκλο της κοινής ζωής που είχε διαμορφωθεί.

Εν αναμονή των διευκρινίσεων, νομικοί παραστάτες τονίζουν πως η απόδειξη της συμβίωσης θα αποτελέσει το κρίσιμο πεδίο των δικαστικών μαχών. Η χρήση εγγράφων όπως κοινοί λογαριασμοί ή μισθωτήρια θα είναι καθοριστική για την τελική κρίση.

Τι προβλέπεται όταν υπάρχουν τέκνα

Στις περιπτώσεις όπου ο εκλιπών έχει παιδιά από προηγούμενο γάμο, ο επιζών σύντροφος δεν κληρονομεί το σύνολο της περιουσίας. Ωστόσο, το νομοσχέδιο που θα ψηφιστεί το πρώτο τρίμηνο του 2026 του παρέχει μια σημαντική δικλείδα ασφαλείας.

Εκτός από το δικαίωμα παραμονής στην κατοικία, ο σύντροφος μπορεί να αξιώσει χρηματική αποζημίωση. Αυτό ισχύει εφόσον αποδειχθεί ότι παρείχε ουσιώδη και χωρίς αντάλλαγμα βοήθεια στον εκλιπόντα κατά τη διάρκεια της κοινής τους πορείας.

Παράλληλα, η διαχείριση των οικονομικών μέσω ενός κοινού τραπεζικού λογαριασμού παραμένει ένας από τους πιο ασφαλείς τρόπους άμεσης πρόσβασης σε ρευστότητα. Η νέα νομοθεσία έρχεται να συμπληρώσει αυτά τα εργαλεία, προσφέροντας ένα δίχτυ ασφαλείας που έλειπε για δεκαετίες.

Η επόμενη μέρα για τις ελεύθερες ενώσεις

Η μεταρρύθμιση αναμένεται να δώσει λύση σε χιλιάδες περιπτώσεις όπου ο θάνατος οδηγούσε σε κοινωνικό αδιέξοδο. Η αναγνώριση της οικογενειακής ζωής εκτός γάμου αποτελεί ένα βήμα προς την κοινωνική δικαιοσύνη και τον σεβασμό της πραγματικής βούλησης του διαθέτη.

Οι ενδιαφερόμενοι θα πρέπει να είναι προετοιμασμένοι για τις νέες διαδικασίες που θα απαιτούνται μετά την ψήφιση του νόμου. Η συμβουλή από εξειδικευμένους νομικούς θα είναι απαραίτητη για τη σωστή προετοιμασία του φακέλου συμβίωσης, διασφαλίζοντας ότι κανένα δικαίωμα δεν θα χαθεί λόγω γραφειοκρατικών παραλείψεων.