Η κρίση προσιτότητας στην Ελλάδα: Γιατί η διαχείριση των κρίσεων δεν αναχαιτίζει την ακρίβεια

Η ελληνική οικονομία βρίσκεται αντιμέτωπη με μια κρίση προσιτότητας (affordability crisis), καθώς η συνολική αύξηση των τιμών κατά 25% από το 2019 έως το 2026 εξανεμίζει την αγοραστική δύναμη των νοικοκυριών. Παρά τις κρατικές επιδοτήσεις ύψους 10 δισ. ευρώ για την ενέργεια, οι πολίτες βιώνουν μια ασφυκτική πραγματικότητα όπου το κόστος βασικών αγαθών και στέγασης αυξάνεται ταχύτερα από τα εισοδήματα.

Η τρέχουσα οικονομική συγκυρία δεν αποτελεί ένα μεμονωμένο φαινόμενο, αλλά το αποτέλεσμα μιας πολυκρίσης που ξεκίνησε με την πανδημία και κλιμακώθηκε μέσω των γεωπολιτικών αναταράξεων. Αυτή η συσσωρευτική πίεση στο διαθέσιμο εισόδημα δημιουργεί ένα ψυχολογικό και κοινωνικό υπόβαθρο ανασφάλειας, καθώς οι παραδοσιακοί μηχανισμοί προστασίας του βιοτικού επιπέδου δείχνουν να υστερούν έναντι του εισαγόμενου πληθωρισμού.

Η ακτινογραφία της ακρίβειας: Από το 2019 στο 2026

Σύμφωνα με τα στοιχεία του Δείκτη Τιμών Καταναλωτή, η συνολική αύξηση του κόστους ζωής στην Ελλάδα άγγιξε το 25% μέσα σε επτά χρόνια. Με πρακτικούς όρους, ένα καλάθι αγαθών που το 2019 κόστιζε 100 ευρώ, σήμερα απαιτεί δαπάνη 125 ευρώ για την ίδια ακριβώς ποσότητα προϊόντων.

Η εξέλιξη αυτή αποτυπώνεται στον δείκτη τιμών, ο οποίος το 2026 κινείται στις 121–122 μονάδες. Παρά τις προσπάθειες δημοσιονομικής εξισορρόπησης, η αγοραστική δύναμη των πολιτών υποχωρεί σταθερά, δημιουργώντας ένα χάσμα μεταξύ των μακροοικονομικών μεγεθών και της καθημερινής εμπειρίας στο σούπερ μάρκετ.

Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι οι αυξήσεις δεν είναι ομοιόμορφες. Οι μεγαλύτερες ανατιμήσεις εντοπίζονται σε είδη πρώτης ανάγκης, γεγονός που πλήττει δυσανάλογα τα νοικοκυριά με χαμηλότερα εισοδήματα, τα οποία δαπανούν το σύνολο των πόρων τους σε ανελαστικές δαπάνες.

Ενέργεια και στέγαση: Οι δύο πυλώνες της οικονομικής ασφυξίας

Το κόστος της ενέργειας αποτέλεσε τον βασικό καταλύτη του πληθωρισμού, σημειώνοντας συνολική άνοδο 40% σε σχέση με το 2019. Παρά τις γενναίες επιδοτήσεις στους λογαριασμούς ρεύματος, οι δευτερογενείς επιπτώσεις στο κόστος παραγωγής και μεταφορών παρέμειναν ανεξέλεγκτες στην εγχώρια αγορά.

Παράλληλα, το κόστος στέγασης στην Ελλάδα έχει μετατραπεί σε κοινωνική ωρολογιακή βόμβα. Με τα ενοίκια να έχουν αυξηθεί πάνω από 50% σε πολλές περιοχές της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης, η πρόσβαση σε ποιοτική κατοικία καθίσταται πλέον προνόμιο για λίγους.

Αυτή η διπλή πίεση (ενέργεια και στέγαση) απορροφά το μεγαλύτερο μέρος των μισθολογικών αυξήσεων που δόθηκαν τα τελευταία έτη. Η αίσθηση της οικονομικής στασιμότητας ενισχύεται από το γεγονός ότι οι βασικές ανάγκες καλύπτονται με ολοένα και μεγαλύτερη δυσκολία.

Ο ρόλος του ΦΠΑ και η «σιωπηλή» αύξηση των εσόδων

Στη δημόσια συζήτηση κυριαρχεί ο προβληματισμός για τα έσοδα από τον ΦΠΑ, τα οποία αυξάνονται αυτόματα όσο ανεβαίνουν οι τιμές. Ακόμη και με σταθερούς συντελεστές, ο πληθωρισμός λειτουργεί ως έμμεσος μηχανισμός φορολόγησης, ενισχύοντας τα κρατικά ταμεία εις βάρος της κατανάλωσης.

Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις έμπειρων οικονομικών αναλυτών, η διατήρηση υψηλών συντελεστών σε περιόδους ακρίβειας δημιουργεί μια δημοσιονομική υπεραπόδοση που συχνά χρησιμοποιείται για επιδοματικές πολιτικές. Ωστόσο, η αποτελεσματικότητα αυτής της αναδιανομής αμφισβητείται, καθώς δεν αντιμετωπίζει τη ρίζα του προβλήματος.

Η έννοια του δημοσιονομικού πληθωρισμού περιγράφει ακριβώς αυτή την κατάσταση: το κράτος εισπράττει περισσότερα λόγω των υψηλών τιμών, ενώ η πραγματική αγοραστική δύναμη των πολιτών συνεχίζει να συρρικνώνεται.

Η επόμενη μέρα για την ελληνική οικογένεια

Το γεγονός ότι το 43% των πολιτών ιεραρχεί την ακρίβεια ως το κρισιμότερο εθνικό ζήτημα υποδηλώνει ότι η ανοχή της κοινωνίας εξαντλείται. Η οικονομική πολιτική καλείται πλέον να περάσει από τη φάση της διαχείρισης κρίσεων στη φάση της δομικής προστασίας του εισοδήματος.

Η πρόκληση για το μέλλον έγκειται στην αντιμετώπιση του δομικού πληθωρισμού και στην ενίσχυση του ανταγωνισμού στην αγορά. Όσο το κόστος ζωής αυξάνεται ταχύτερα από τις απολαβές, η κοινωνική συνοχή θα παραμένει υπό πίεση, απαιτώντας πιο τολμηρές παρεμβάσεις στο πεδίο των έμμεσων φόρων και του ελέγχου των τιμών.