ΕΣΔΔΑ: Η γέννηση του έθνους-κράτους – Η ιστορική εξέλιξη της κυριαρχίας

Στο επίκεντρο της ύλης για τον 32ο Εισαγωγικό Διαγωνισμό ΕΣΔΔΑ βρίσκεται η έννοια του έθνους-κράτους, ένα θέμα που αν και δεν έχει εξεταστεί στο παρελθόν, αποτελεί τον θεμέλιο λίθο της κρατικής οργάνωσης. Η ιστορική μετάβαση από τις πολυεθνικές αυτοκρατορίες στο σύγχρονο πολιτικό μοντέλο καθορίζει μέχρι σήμερα τη διεθνή πολιτική πραγματικότητα και τη λειτουργία της δημόσιας διοίκησης.

Η κατανόηση της γέννησης του έθνους-κράτους δεν αποτελεί απλώς μια ιστορική αναδρομή, αλλά μια απαραίτητη θεωρητική βάση για κάθε υποψήφιο της Εθνικής Σχολής Δημόσιας Διοίκησης. Η ενότητα «Οργάνωση και Λειτουργία του Κράτους» απαιτεί βαθιά γνώση των μηχανισμών νομιμοποίησης της εξουσίας, οι οποίοι μετασχηματίστηκαν ριζικά από τον 17ο αιώνα έως σήμερα, επηρεάζοντας τις προσλήψεις και τη δομή του δημοσίου.

Η Ειρήνη της Βεστφαλίας και η γέννηση της κυριαρχίας

Η Ειρήνη της Βεστφαλίας (1648) θεωρείται το συμβολικό σημείο καμπής που σηματοδότησε το τέλος του Τριακονταετούς Πολέμου και την ανάδυση του συστήματος των κυρίαρχων κρατών. Πριν από αυτή την ιστορική τομή, η Ευρώπη χαρακτηριζόταν από επικαλυπτόμενες εξουσίες μεταξύ του Αυτοκράτορα, του Πάπα και των τοπικών φεουδαρχών, χωρίς σαφή ιεραρχία.

Με τη Βεστφαλία νομιμοποιήθηκε η αρχή ότι κάθε πολιτική οντότητα έχει το δικαίωμα να κυβερνά ανεμπόδιστα εντός των σαφώς ορισμένων συνόρων της. Αυτό το μοντέλο, γνωστό ως «βεστφαλιανή κυριαρχία», εισήγαγε την αρχή της μη επέμβασης στις εσωτερικές υποθέσεις των κρατών, στοχεύοντας στη σταθερότητα μετά από αιώνες θρησκευτικών συγκρούσεων.

Σύμφωνα με τη διεθνή θεωρία, η εξουσία έπαψε να είναι διάσπαρτη και άρχισε να συγκεντρώνεται στο κράτος. Τα κράτη αναγνωρίστηκαν πλέον ως οι αποκλειστικοί ρυθμιστές της θρησκείας, της διοίκησης και της νομοθεσίας στην επικράτειά τους, θέτοντας τις βάσεις για τη σύγχρονη συνταγματική οργάνωση.

Από τον υπήκοο στον πολίτη: Η τομή της Γαλλικής Επανάστασης

Αν η Βεστφαλία θεμελίωσε την κρατική κυριαρχία, η Γαλλική Επανάσταση (1789) επανεφηύρε το νόημα της πολιτικής νομιμοποίησης. Το κράτος έπαψε να νοείται ως δυναστική ιδιοκτησία ενός μονάρχη και μετασχηματίστηκε σε μια οντότητα που ανήκει στο έθνος, δηλαδή στο σύνολο των πολιτών.

Η κυριαρχία μεταφέρθηκε από τον βασιλιά στη λαϊκή βούληση, και η έννοια του πολίτη αντικατέστησε οριστικά εκείνη του υπηκόου. Αυτή η αλλαγή συνοδεύτηκε από τη μαζική στράτευση, όπου η υπεράσπιση της χώρας έγινε κοινή ευθύνη, ενισχύοντας την αίσθηση του ανήκειν σε ένα κοινό σύνολο.

Παράλληλα, το κράτος χρησιμοποίησε το δημόσιο σχολείο ως εργαλείο ενοποίησης, επιβάλλοντας κοινή γλώσσα και ιστορία. Με αυτόν τον τρόπο, η εθνική ταυτότητα δεν προϋπήρχε απλώς, αλλά κατασκευάστηκε ενεργά από τους κρατικούς θεσμούς, μια διαδικασία που μεταμόρφωσε την κοινωνία σε βάθος αιώνων.

Ο 19ος αιώνας και η ενοποίηση των εθνών

Κατά τον 19ο αιώνα, το έθνος-κράτος έγινε η κυρίαρχη πολιτική πραγματικότητα μέσα από τις ενοποιήσεις της Γερμανίας και της Ιταλίας. Ηγετικές φυσιογνωμίες όπως ο Όττο φον Μπίσμαρκ και ο Τζιουζέπε Γκαριμπάλντι χρησιμοποίησαν την πολιτική ισχύ για να ενώσουν διάσπαρτα κρατίδια σε ενιαίες οντότητες.

Οι ενοποιήσεις αυτές δεν ήταν αυτόματες, αλλά αποτέλεσμα πολιτικής οργάνωσης μέσω της εκπαίδευσης, του στρατού και της διοίκησης. Οι τοπικές ταυτότητες μετατράπηκαν σταδιακά σε εθνική συνείδηση, αποδεικνύοντας ότι το έθνος-κράτος είναι ένας συνδυασμός ισχύος και πολιτισμικής ομογενοποίησης.

Στον 20ο αιώνα, η κατάρρευση των πολυεθνικών αυτοκρατοριών μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο επιτάχυνε τη δημιουργία νέων κρατών με βάση την εθνική αυτοδιάθεσή. Ωστόσο, η συχνή αναντιστοιχία συνόρων και εθνοτικών πραγματικοτήτων γέννησε νέες εντάσεις και συγκρούσεις που σημάδεψαν την παγκόσμια ιστορία.

Εθνικό, δημόσιο και γενικό συμφέρον: Οι κρίσιμες διακρίσεις

Στη σύγχρονη πολιτική θεωρία, η διάκριση μεταξύ των διαφορετικών μορφών συμφέροντος είναι καθοριστική. Το εθνικό συμφέρον εκφράζει τις ανάγκες επιβίωσης και ασφάλειας της εθνικής κοινότητας, λειτουργώντας ως εργαλείο νομιμοποίησης της εξωτερικής πολιτικής και της άμυνας.

Από την άλλη πλευρά, το δημόσιο συμφέρον έχει πιο θεσμικό χαρακτήρα και συνδέεται άμεσα με το διοικητικό δίκαιο. Λειτουργεί ως το κριτήριο για τη νόμιμη άσκηση της κρατικής εξουσίας και των παρεμβάσεων της δημόσιας διοίκησης στην καθημερινότητα των πολιτών.

Σύμφωνα με τις αναλύσεις πολιτικών επιστημόνων και ιστορικών, η σύγχρονη πρόκληση έγκειται στην αποδυνάμωση της παραδοσιακής κυριαρχίας. Επισημαίνεται από ακαδημαϊκούς κύκλους ότι το έθνος-κράτος καλείται πλέον να λειτουργήσει ως διαμεσολαβητής ανάμεσα στις τοπικές ανάγκες και τις υπερεθνικές δεσμεύσεις.

Η επόμενη μέρα του έθνους-κράτους

Στον 21ο αιώνα, το έθνος-κράτος λειτουργεί μέσα σε νέους περιορισμούς που επιβάλλει η παγκοσμιοποίηση και οι υπερεθνικοί θεσμοί. Η οικονομική αλληλεξάρτηση και οι μεταναστευτικές ροές αμφισβητούν την ιδέα της απόλυτης πολιτισμικής ομοιογένειας και της κλειστής κυριαρχίας.

Παρ’ όλα αυτά, το έθνος-κράτος παραμένει ο βασικός φορέας δημοκρατικής συμμετοχής και συλλογικής ταυτότητας. Το εθνικό συμφέρον αναδιαμορφώνεται, συνδεόμενο πλέον με τη θεσμική αξιοπιστία και την ικανότητα ένταξης σε διεθνή πλαίσια χωρίς την απώλεια της βασικής κυριαρχίας.

Η σύγχυση μεταξύ γενικού και δημοσίου συμφέροντος παραμένει ένα κρίσιμο ζήτημα διαφάνειας. Η ικανότητα του κράτους να ισορροπεί ανάμεσα σε αυτές τις έννοιες θα καθορίσει τη σταθερότητα και τη νομιμοποίησή του στις επόμενες δεκαετίες.