Το χόμπι που κρατά τον εγκέφαλο των συνταξιούχων νεανικό και οι περισσότεροι σταματούν να κάνουν μετά τα 40

Η διατήρηση της γνωστικής οξύτητας στην τρίτη ηλικία δεν εξαρτάται από τη συντήρηση των υπαρχουσών γνώσεων, αλλά από την εκμάθηση σύνθετων δεξιοτήτων που προκαλούν αμηχανία. Σύμφωνα με την ψυχολογία, η δυσφορία της ανικανότητας που νιώθει ένας αρχάριος αποτελεί τον ισχυρότερο καταλύτη για τη νευροπλαστικότητα, μια διαδικασία που οι περισσότεροι ενήλικες εγκαταλείπουν συνειδητά μετά την ηλικία των 40 ετών.

Η μετάβαση στη συνταξιοδότηση συχνά συνοδεύεται από μια λανθασμένη πεποίθηση: ότι η πνευματική διαύγεια διατηρείται μέσω της «νοητικής συντήρησης». Πολλοί συνταξιούχοι καταφεύγουν σε γνώριμες δραστηριότητες, όπως τα σταυρόλεξα ή το διάβασμα, θεωρώντας ότι έτσι θωρακίζουν τη μνήμη τους. Ωστόσο, η πραγματικότητα που αποκαλύπτει η γνωστική ψυχολογία είναι διαφορετική, καθώς ο εγκέφαλος χρειάζεται την πρόκληση του αγνώστου για να παραμείνει λειτουργικός.

Η παγίδα της «συντήρησης» και η δύναμη της νέας γνώσης

Το πρόβλημα με τα σταυρόλεξα και το Sudoku είναι ότι ο εγκέφαλος λειτουργεί σε κατάσταση «αυτόματου πιλότου». Παρόλο που αυτές οι δραστηριότητες ενεργοποιούν την ανάκληση λεξιλογίου, δεν δημιουργούν νέες νευρωνικές οδούς. Αντίθετα, η ενασχόληση με χόμπι που αυξάνουν τη νοημοσύνη μέσω της πολυπλοκότητας, αναγκάζει το νευρικό σύστημα να αναδιοργανωθεί και να ενισχύσει τη φαιά ουσία.

Αυτή η εξέλιξη έρχεται ως συνέχεια της ανάγκης για βαθιά πνευματική διέγερση, η οποία συχνά χάνεται όταν κάποιος βιώνει την παγίδα της πρόωρης αποχώρησης από την εργασία. Η έλλειψη νέων ερεθισμάτων οδηγεί σε μια σταδιακή γνωστική αδράνεια, η οποία δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί με παθητική κατανάλωση πληροφοριών, αλλά μόνο με την ενεργό δημιουργία.

Γιατί η αμηχανία είναι το «λίπασμα» του εγκεφάλου

Μετά την ηλικία των 40 ετών, οι περισσότεροι άνθρωποι αναπτύσσουν μια «αλλεργία» στην αποτυχία και στον φόβο της γελοιοποίησης. Προτιμούμε να είμαστε μέτριοι σε κάτι γνώριμο παρά εντελώς ανίκανοι σε κάτι καινούργιο. Όμως, αυτή ακριβώς η δυσφορία που νιώθουμε όταν πρωτοπιάνουμε μια κιθάρα ή προσπαθούμε να μιλήσουμε μια ξένη γλώσσα, είναι το σήμα που χρειάζεται ο εγκέφαλος για να ξεκινήσει τη διαδικασία αναδόμησης.

Σύμφωνα με την έννοια της γνωστικής εφεδρείας — η ικανότητα του εγκεφάλου να αυτοσχεδιάζει και να βρίσκει εναλλακτικούς τρόπους εκτέλεσης μιας εργασίας — η εκμάθηση σύνθετων δεξιοτήτων δημιουργεί εφεδρικά συστήματα. Αυτά τα συστήματα είναι που προστατεύουν το άτομο από τις εκφυλιστικές αλλοιώσεις που φέρνει ο χρόνος, προσφέροντας μια μορφή «αντίστασης» για τους νευρώνες.

Η επιστήμη πίσω από τη νευροπλαστικότητα

Έρευνες που δημοσιεύτηκαν στο Psychological Science έδειξαν ότι ηλικιωμένοι που έμαθαν ψηφιακή φωτογραφία ή την τέχνη του quilting παρουσίασαν σημαντική βελτίωση στη μνήμη. Σε αντίθεση με όσους περιορίστηκαν σε γνώριμες δραστηριότητες, οι «μαθητές» είδαν αύξηση της πυκνότητας της φαιάς ουσίας. Η πολυπλοκότητα είναι η λέξη-κλειδί: ο εγκέφαλος χρειάζεται δεξιότητες που συνδυάζουν σωματικό συντονισμό, μνήμη και επίλυση προβλημάτων.

Στους διαδρόμους των ακαδημαϊκών ιδρυμάτων, οι κοινωνικοί ερευνητές επισημαίνουν ότι οι αυτοδίδακτοι λύνουν προβλήματα πιο αποτελεσματικά επειδή έχουν εκπαιδεύσει το μυαλό τους στην πειραματική μάθηση. Η προθυμία να είσαι «κακός» σε κάτι στην αρχή, όπως η ζωγραφική ή ο προγραμματισμός, είναι αυτό που διατηρεί τη νοητική ευελιξία σε επίπεδα νεαρού ενήλικα.

Πώς να ξεκινήσετε το δικό σας ταξίδι μάθησης

Το πρώτο βήμα είναι να επιλέξετε κάτι που σας προκαλεί γνήσια περιέργεια και όχι κάτι που φαίνεται απλώς πρακτικό. Η εσωτερική παρακίνηση είναι απαραίτητη για να ξεπεράσετε τα πρώτα στάδια της απογοήτευσης. Είτε πρόκειται για την εκμάθηση Ιταλικών είτε για την ξυλουργική, ο στόχος δεν είναι η τελειότητα, αλλά η ίδια η διαδικασία της προσπάθειας.

Οι πιο οξυδερκείς συνταξιούχοι είναι εκείνοι που μετατρέπονται από καταναλωτές σε δημιουργούς. Η δημιουργία, ακόμα και σε ερασιτεχνικό επίπεδο, ενεργοποιεί τον εγκέφαλο με τρόπους που η τηλεόραση ή το διάβασμα δεν μπορούν να φτάσουν. Εγκαταλείψτε το σταυρόλεξο και πιάστε κάτι που σας κάνει να νιώθετε εντελώς αρχάριοι. Ο μελλοντικός σας εαυτός θα σας ευγνωμονεί.