Ο φίλος που νοιάζεται για όλους αλλά ποτέ για τον εαυτό του: Η παγίδα της «γονεϊκοποίησης»

Ο φίλος που είναι πάντα εκεί για όλους, αλλά αρνείται πεισματικά να μοιραστεί τα δικά του βάρη, δεν επιδεικνύει δύναμη, αλλά έναν βαθιά ριζωμένο μηχανισμό επιβίωσης. Αυτό το μοτίβο συμπεριφοράς συχνά πηγάζει από την παιδική ηλικία, όπου οι συναισθηματικές ανάγκες του ατόμου αντιμετωπίστηκαν ως προαιρετικές ή δευτερεύουσες.

Αυτή η εξέλιξη στην προσωπικότητα ενός ενήλικα έρχεται ως συνέχεια μιας αόρατης δυναμικής που διαμορφώθηκε στο οικογενειακό περιβάλλον. Η αόρατη μοναξιά του υπεύθυνου παιδιού δεν είναι μια τυχαία επιλογή, αλλά το αποτέλεσμα μιας πρώιμης προσαρμογής σε συνθήκες όπου η φροντίδα των άλλων ήταν ο μόνος τρόπος εξασφάλισης της αγάπης.

Η έννοια της συναισθηματικής γονεϊκοποίησης

Στην ψυχολογία, αυτή η κατάσταση περιγράφεται με τον όρο γονεϊκοποίηση (parentification) — η διαδικασία όπου ένα παιδί αναλαμβάνει τον ρόλο του συναισθηματικού φροντιστή των γονέων του — και αποτελεί ένα βαθύ ψυχικό τραύμα. Η διαδικασία της γονεϊκοποίησης διδάσκει στο παιδί ότι η αξία του εξαρτάται αποκλειστικά από τη χρησιμότητά του προς τους γύρω του.

Το παιδί μαθαίνει να «διαβάζει» το δωμάτιο πριν καν μάθει να διαβάζει βιβλία, αναπτύσσοντας μια παθολογική υπερεπαγρύπνηση για τις ανάγκες των άλλων. Αυτό το μοτίβο μεταφέρεται αυτούσιο στις ενήλικες φιλίες, όπου το άτομο γίνεται ο «βράχος» που δεν λυγίζει ποτέ, τουλάχιστον φαινομενικά.

Γιατί οι ανάγκες γίνονται «προαιρετικές»

Όταν ένα παιδί μεγαλώνει σε ένα περιβάλλον με συναισθηματικά απρόσιτους γονείς ή σε μια φυσιολογική παιδική ηλικία που όμως εστίαζε μόνο στην πρακτική λειτουργικότητα, εσωτερικεύει ένα καταστροφικό μήνυμα. Το μήνυμα αυτό λέει ότι τα δικά του συναισθήματα είναι μια ενόχληση ή ένα βάρος που πρέπει να κρυφτεί.

Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις έμπειρων κοινωνικών ερευνητών, αυτά τα άτομα αναπτύσσουν μια καταναγκαστική φροντίδα, όπου η προσφορά βοήθειας λειτουργεί ως προστατευτική πανοπλία. Η ευαλωτότητα δεν βιώνεται ως οικειότητα, αλλά ως άμεση απειλή για την αποδοχή τους από το κοινωνικό σύνολο.

Το κόστος της καταπιεσμένης έκφρασης

Η συνεχής χρήση αυτής της πανοπλίας οδηγεί σε αυτό που ο James Gross ονομάζει κατασταλτική έκφραση (expressive suppression) — η συνήθεια να αναστέλλουμε την εξωτερίκευση των συναισθημάτων μας — η οποία έχει υψηλό βιολογικό κόστος. Η χρόνια καταπίεση αυξάνει τη δραστηριότητα του νευρικού συστήματος και μειώνει την πραγματική εγγύτητα στις σχέσεις.

Συχνά, οι γύρω μας τείνουν να θαυμάζουν αυτόν τον υπερβολικά γλυκό φίλο, ενισχύοντας άθελά τους το τοξικό μοτίβο. Οι έπαινοι για τη «δύναμή» του λειτουργούν ως επιβεβαίωση ότι πρέπει να συνεχίσει να κρύβει τον πόνο του για να παραμείνει αγαπητός και απαραίτητος.

Σπάζοντας τον κύκλο της σιωπής

Η μετάβαση από την επιβίωση στην αυθεντική σύνδεση απαιτεί την αναγνώριση του μηχανισμού ως μια παρωχημένη άμυνα. Δεν πρόκειται για ένα ελάττωμα χαρακτήρα, αλλά για μια προσαρμογή που κάποτε ήταν απαραίτητη για την επιβίωση του παιδιού μέσα στην οικογένεια.

Η θεραπεία ξεκινά με μικρές, αθόρυβες παύσεις πριν την αυτόματη άρνηση της βοήθειας από τους άλλους. Επιτρέποντας στον εαυτό σας να απαντήσει κάτι άλλο εκτός από «καλά», αρχίζετε να χτίζετε μια αρχιτεκτονική αυτοαξίας που δεν βασίζεται στην αδιάκοπη προσφορά, αλλά στην απλή ύπαρξη.