Η σκληρή παραδοχή ενός 69χρονου: Σπατάλησα δεκαετίες παριστάνοντας το θύμα ενώ η επιλογή ήταν πάντα δική μου

Μετά από έξι δεκαετίες εγκλωβισμού στη νοοτροπία του θύματος, ένας 69χρονος άνδρας προχωρά σε μια συγκλονιστική αυτοκριτική, αποκαλύπτοντας πώς το έργο του Viktor Frankl «Το νόημα της ζωής» ανέτρεψε την κοσμοθεωρία του. Η παραδοχή ότι η ελευθερία της επιλογής στάσης απέναντι στις αντιξοότητες είναι η υπέρτατη ανθρώπινη δύναμη, αποτελεί το κλειδί για τη λύτρωση από την πικρία μιας ολόκληρης ζωής που αναλώθηκε σε δικαιολογίες και συναισθηματική παθητικότητα.

Η υπαρξιακή αφύπνιση στην τρίτη ηλικία έρχεται συχνά ως μια επώδυνη σύγκρουση με την προσωπική ευθύνη, ειδικά όταν συνειδητοποιεί κανείς ότι οι «δεσμοί» του ήταν αυτοεπιβαλλόμενοι. Η φιλοσοφία της Λογοθεραπείας — μια ψυχοθεραπευτική προσέγγιση που εστιάζει στην αναζήτηση νοήματος ως την πρωταρχική κινητήριο δύναμη του ανθρώπου — προσφέρει το θεωρητικό υπόβαθρο για την κατανόηση αυτής της μεταστροφής.

Η ψευδαίσθηση της εξωτερικής αιτιότητας

Για δεκαετίες, η καθημερινότητα πολλών ανθρώπων δομείται γύρω από την πεποίθηση ότι οι εξωτερικές συνθήκες, όπως οι δύσκολοι εργοδότες ή οι οικονομικές πιέσεις, ελέγχουν τον εσωτερικό τους κόσμο. Αυτό το μοτίβο δημιουργεί μια νοοτροπία του θύματος, η οποία λειτουργεί ως ένας ψυχολογικός μηχανισμός άμυνας που απαλλάσσει το άτομο από το βάρος της ευθύνης.

Η αποκάλυψη έρχεται μέσα από την εμπειρία του Viktor Frankl στο Άουσβιτς, ο οποίος απέδειξε ότι ακόμα και υπό τις πιο ακραίες συνθήκες, ο άνθρωπος διατηρεί την ελευθερία να επιλέξει τη στάση του. Αυτή η «τελευταία των ανθρώπινων ελευθεριών» αποτελεί το απόλυτο εργαλείο αυτονομίας, το οποίο συχνά παραμένει αχρησιμοποίητο λόγω της άνεσης που προσφέρει η αντιδραστικότητα.

Γιατί η αντιδραστικότητα είναι η «εύκολη» λύση

Η επιλογή της στάσης μας απαιτεί τεράστια πνευματική προσπάθεια και συνεχή ενσυνειδητότητα, γι’ αυτό και πολλοί προτιμούν την παθητική αντίδραση. Όταν είμαστε αντιδραστικοί, ο θυμός ή η κατάθλιψη φαίνονται ως αναπόφευκτα αποτελέσματα των πράξεων των άλλων, κάτι που μας επιτρέπει να παραμένουμε στάσιμοι και ανεύθυνοι.

Σύμφωνα με παρατηρητές των κοινωνικών τάσεων, η τάση να κατηγορούμε το «σύστημα» ή το περιβάλλον μας για την προσωπική μας δυστυχία λειτουργεί ως συλλογικό άλλοθι. Επισημαίνεται από ειδικούς ψυχικής υγείας ότι η συναισθηματική ωριμότητα ξεκινά τη στιγμή που το άτομο σταματά να ρωτά «γιατί μου συμβαίνει αυτό» και αρχίζει να ρωτά «πώς θα απαντήσω σε αυτό».

Η δύναμη της παύσης και η αλλαγή του αφηγήματος

Η μετάβαση από το «πρέπει να το διαχειριστώ» στο «επιλέγω να εμπλακώ» είναι μια ριζική αναδόμηση του εαυτού. Η εφαρμογή της δύναμης της παύσης — η ικανότητα να παρεμβάλλουμε χρόνο ανάμεσα στο ερέθισμα και την αντίδραση — επιτρέπει στον εγκέφαλο να ξεφύγει από τις αυτόματες νευρολογικές αποκρίσεις του θυμού ή της πικρίας.

Αυτή η αλλαγή στάσης μεταμορφώνει ακόμα και τις πιο δύσκολες καταστάσεις, όπως η φροντίδα ενός γονέα με άνοια ή η απώλεια εργασίας. Όπως δείχνει η εμπειρία, η κατάσταση μπορεί να μην αλλάζει, αλλά η βιωματική εμπειρία της μεταμορφώνεται πλήρως όταν παύουμε να κρατάμε το «καυτό κάρβουνο» της μνησικακίας, περιμένοντας να καεί κάποιος άλλος.

Η ελευθερία που δεν έχει ημερομηνία λήξης

Ποτέ δεν είναι αργά για να διεκδικήσει κανείς την εσωτερική του κυριαρχία, ακόμα και μετά από δεκαετίες πνευματικού λήθαργου. Κάθε αλληλεπίδραση, από μια απλή καθυστέρηση στην κίνηση μέχρι μια σοβαρή οικογενειακή κρίση, είναι μια νέα ευκαιρία για άσκηση ελευθερίας και συνειδητής επιλογής.

Η ικανότητα να παραμένει κανείς συναισθηματικά δυνατός μετά τα 70 εξαρτάται από την απόρριψη του ρόλου του θύματος και την αποδοχή ότι η ειρήνη του μυαλού είναι αποκλειστικά δική μας ευθύνη. Το μάθημα του Frankl παραμένει ο πιο πρακτικός οδηγός για τη δημιουργία μιας ζωής με νόημα, ανεξάρτητα από το πόσο χρόνο έχουμε ακόμα μπροστά μας.