- Η υπεράνθρωπη αντοχή είναι συχνά ένδειξη δυσρυθμισμένου νευρικού συστήματος.
- Η υπερεγρήγορση λειτουργεί ως φυλακή που εμποδίζει τη συναισθηματική σύνδεση.
- Το λειτουργικό πάγωμα μετατρέπει το ανεπεξέργαστο πένθος σε αδιάκοπη εργασία.
- Η χρόνια ενεργοποίηση του στρες επιταχύνει τη βιολογική γήρανση του οργανισμού.
- Η αναγνώριση της κούρασης είναι απαραίτητη για τη διακοπή του διαγενεακού τραύματος.
Η εικόνα του πατέρα που εργάζεται ακατάπαυστα, κοιμάται ελάχιστα και δεν παραπονιέται ποτέ, αποτελεί έναν από τους πιο ισχυρούς οικογενειακούς μύθους της ελληνικής κοινωνίας. Ωστόσο, η ψυχολογία αποκαλύπτει ότι αυτή η «υπεράνθρωπη» αντοχή συχνά δεν είναι χάρισμα, αλλά ένα δυσρυθμισμένο νευρικό σύστημα που λειτουργεί σε κατάσταση διαρκούς υπερεγρήγορσης και ανεπεξέργαστου φόβου.
| Κατάσταση | Ψυχολογική Ερμηνεία |
|---|---|
| 30 χρόνια διπλοβάρδιες | Μηχανισμός αποφυγής συναισθηματικής επεξεργασίας |
| 4 ώρες ύπνου | Χρόνια ενεργοποίηση του άξονα HPA (Στρες) |
| Αδυναμία ακινησίας | Υπερεγρήγορση (Hypervigilance) ως άμυνα |
| Κατάρρευση στην ηρεμία | Αδυναμία ρύθμισης του αυτόνομου νευρικού συστήματος |
Αυτή η εξέλιξη έρχεται ως συνέχεια μιας βαθύτερης κοινωνικής ανάλυσης για τη γενιά που διαμορφώθηκε στις δεκαετίες του ’60 και του ’70, όπου η αξία του ατόμου ταυτίστηκε απόλυτα με την παραγωγικότητα. Το παρασκήνιο αυτής της νοοτροπίας κρύβει μια συλλογική άμυνα απέναντι στην ευαλωτότητα, μετατρέποντας την εργασία σε ένα καταφύγιο από τον εσωτερικό πόνο και το συναισθηματικό πάγωμα που ακολουθεί τις μεγάλες απώλειες.
Δεν ήταν δυνατός. Ήταν κατακλυσμένος από το άγχος. Και εμείς τον επαινούσαμε επειδή πνιγόταν με αξιοπρέπεια.
Απόσπασμα από κλινική ψυχολογική ανάλυση
Η μυθολογία του ακούραστου γονέα και το τίμημά της
Υπάρχει μια ιδιαίτερη ευλάβεια που επιφυλάσσουμε για τον γονέα που δεν σταματά ποτέ. Αυτόν που εργάζεται μέσα από την αρρώστια, το πένθος και τις γιορτές, χτίζοντας μια οικογενειακή αγιογραφία γύρω από την αντοχή του. Στην πραγματικότητα, αυτή η ακατάπαυστη κίνηση συχνά λειτουργεί ως προπέτασμα καπνού για έναν άνθρωπο που υποφέρει σιωπηλά, χωρίς κανείς να μπορεί να κατονομάσει την οδύνη του.
Στην κλινική πράξη, συναντάμε συχνά ανθρώπους που φτάνουν στην έκτη δεκαετία της ζωής τους με χρόνια αϋπνία, σωματικό πόνο που καμία εξέταση δεν εξηγεί ή καρδιακά προβλήματα. Η λέξη «καλά» που χρησιμοποιούν για να περιγράψουν την κατάστασή τους, λειτουργεί ως ο φέρων τοίχος μιας δομής που καταρρέει εσωτερικά, καθώς η ακινησία θεωρείται από το σύστημά τους ως ένδειξη αποτυχίας ή τεμπελιάς.
Υπερεγρήγορση: Η φυλακή που μοιάζει με δύναμη
Αυτό που συχνά εκλαμβάνουμε ως σθένος, είναι στην πραγματικότητα η υπερεγρήγορση (hypervigilance). Το νευρικό σύστημα εγκλωβίζεται σε μια κατάσταση χρόνιας ενεργοποίησης, όπου το σώμα δεν επιτρέπει στο άτομο να σταματήσει. Η διάκριση είναι τεράστια: η αντοχή είναι ένας πόρος που αντλείς, ενώ η υπερεγρήγορση είναι μια φυλακή από την οποία δεν μπορείς να βγεις.
Έρευνες δείχνουν ότι το χρόνιο στρες μεταβάλλει θεμελιωδώς τον άξονα HPA (υποθάλαμος-υπόφυση-επινεφρίδια), το κεντρικό σύστημα απόκρισης του σώματος. Όταν το σύστημα παραμένει ενεργοποιημένο χωρίς ανάκαμψη, η βάση αναφοράς μετατοπίζεται. Το σώμα χάνει την ικανότητα να διακρίνει την πραγματική απειλή από την καθημερινή ζωή, μετατρέποντας τα πάντα σε μια μάχη επιβίωσης.
Το πένθος που μεταμφιέστηκε σε υπερ-παραγωγικότητα
Όταν συμβαίνει μια μεγάλη απώλεια, όπως ο θάνατος ενός συντρόφου, η αντίδραση πολλών είναι να εργαστούν ακόμα περισσότερο. Αυτό είναι το λεγόμενο «λειτουργικό πάγωμα» (functional freeze), όπου το σώμα πλημμυρίζει από ενέργεια ενεργοποίησης, αλλά επειδή το πένθος δεν έχει πού να διοχετευτεί, μετατρέπεται σε αδιάκοπη δράση. Δεν είναι θεραπεία, είναι φυγή που μοιάζει με υπευθυνότητα.
Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις έμπειρων κοινωνικών ερευνητών, η τάση αυτή δεν αποτελεί απλώς μια «παλιά νοοτροπία», αλλά μια προσκόλληση που λειτουργεί ως μηχανισμός επιβίωσης. Επισημαίνεται από παρατηρητές των κοινωνικών τάσεων ότι η αποδοχή της εξάντλησης ως αρετής εμποδίζει τη συναισθηματική σύνδεση, καθώς η διαρκής κίνηση λειτουργεί ως τείχος ανάμεσα στο άτομο και τους οικείους του, όπως φαίνεται και στην περίπτωση της συναισθηματικής αποξένωσης.
Η κληρονομιά του «πρέπει να είμαι χρήσιμος»
Πολλοί από εμάς κληρονομήσαμε αυτή τη νοοτροπία, θεωρώντας την έλλειψη ύπνου και την εξάντληση ως παράσημο. Η ανάγκη να είμαστε διαρκώς χρήσιμοι για να μας αγαπούν, μετατρέπει την ξεκούραση σε μια υπαρξιακή απειλή. Δεν αποφεύγουμε την τεμπελιά, αλλά τον φόβο της εγκατάλειψης, καθώς το νευρικό μας σύστημα έχει μάθει ότι η αγάπη κερδίζεται μόνο μέσω της προσφοράς.
Το σώμα, όμως, κρατά πάντα το τιμολόγιο. Η χρόνια ενεργοποίηση του νευρικού συστήματος επιταχύνει τη βιολογική γήρανση και αυξάνει τον κίνδυνο ασθενειών. Όταν βλέπουμε έναν άνθρωπο να «πνίγεται με αξιοπρέπεια», οφείλουμε να αναρωτηθούμε αν αυτό που θαυμάζουμε είναι αφοσίωση ή ένα νευρικό σύστημα σε διαρκή κρίση που δεν ένιωσε ποτέ αρκετά ασφαλές για να σταματήσει.
Η αποδοχή της κούρασης ως πράξη λύτρωσης
Η κατανόηση αυτών των μοτίβων δεν έρχεται πάντα εγκαίρως για να σώσει τους γονείς μας, αλλά μπορεί να σώσει εμάς. Η ενσυναίσθηση για όσα τους κόστισε η ακατάπαυστη εργασία είναι το πρώτο βήμα για να σπάσει ο κύκλος του τραύματος. Το να επιτρέψουμε στον εαυτό μας να είναι κουρασμένος και να ζητήσει βοήθεια, δεν είναι αδυναμία, αλλά η αποκατάσταση μιας ισορροπίας που χάθηκε για γενιές.
Η επόμενη μέρα απαιτεί μια νέα αφήγηση για την αντοχή. Μια αφήγηση που περιλαμβάνει τη μαλακότητα, την παύση και τη σύνδεση. Γιατί στο τέλος, αυτό που μένει δεν είναι οι ώρες εργασίας, αλλά οι στιγμές που ήμασταν αρκετά ήρεμοι για να κοιτάξουμε στα μάτια εκείνους που αγαπάμε, χωρίς το ρολόι να χτυπά στο παρασκήνιο.
Πώς να ρυθμίσετε το νευρικό σας σύστημα
- Εξασκηθείτε στην εσκεμμένη ακινησία για 5 λεπτά καθημερινά, παρατηρώντας τις αντιστάσεις του σώματος.
- Αναγνωρίστε τη διαφορά μεταξύ πραγματικής ενέργειας και ενέργειας που προέρχεται από το άγχος (κορτιζόλη).
- Θέστε αυστηρά όρια στην εργασία, ακόμα και αν το σύστημά σας νιώθει «ένοχο» όταν σταματά.
- Αναζητήστε τη βοήθεια ειδικού αν νιώθετε ότι η αξία σας εξαρτάται αποκλειστικά από την απόδοσή σας.
