Η παγίδα της «χρησιμότητας»: Γιατί οι ενήλικες με εγωιστές γονείς δυσκολεύονται να ξεχωρίσουν την αγάπη από την ανάγκη

Οι ενήλικες που μεγάλωσαν με εγωιστές ή ναρκισσιστές γονείς κουβαλούν μια συγκεκριμένη σύγχυση σε κάθε τους σχέση, καθώς δυσκολεύονται να διακρίνουν αν τους αγαπούν για αυτό που είναι ή για αυτό που προσφέρουν. Σύμφωνα με πρόσφατες έρευνες, αυτό το «διεφθαρμένο πρωτογενές δεδομένο» δημιουργεί έναν φαύλο κύκλο αμφιβολίας, όπου η αξία του ατόμου μετριέται αποκλειστικά με βάση τη συναισθηματική του χρησιμότητα προς τους άλλους.

Αυτή η εσωτερική σύγκρουση έρχεται ως συνέχεια μιας παιδικής ηλικίας όπου η συναισθηματική ορατότητα ήταν το αντάλλαγμα για τη συμμόρφωση στις επιθυμίες των άλλων. Τεχνικά, η πρόκληση έγκειται στο γεγονός ότι ο εγκέφαλος ενός παιδιού που μεγαλώνει με αυτοαναφορικούς γονείς βαθμονομεί το σύστημα αξίας του με βάση την εξωτερική επιβεβαίωση και όχι την εσωτερική επάρκεια.

Η συναλλακτική φύση της στοργής

Τα παιδιά που ανατρέφονται σε τέτοια περιβάλλοντα μαθαίνουν πολύ νωρίς ότι η ζεστασιά είναι συναλλακτική. Η στοργή εμφανίζεται όταν το παιδί αποδίδει καλά, όταν ικανοποιεί μια συναισθηματική ανάγκη του γονέα ή όταν παραμένει «βολικό».

Αντίθετα, όταν το παιδί αποτυγχάνει να είναι χρήσιμο, η στοργή αποσύρεται. Αυτό το μοτίβο διδάσκει στο άτομο, πριν καν αναπτύξει λόγο, ότι η αγάπη και η χρησιμότητα είναι έννοιες ταυτόσημες, δημιουργώντας μια βαθιά ριζωμένη δυσπιστία απέναντι στην ανιδιοτελή φροντίδα.

Το αποτέλεσμα είναι η δημιουργία μιας ταυτότητας που βασίζεται στην καταναγκαστική γενναιοδωρία, όπου το άτομο αισθάνεται ασφαλές μόνο όταν προσφέρει αδιάκοπα. Αυτή η ανάγκη για διαρκή συντήρηση της σχέσης λειτουργεί ως μηχανισμός αποτροπής της εγκατάλειψης.

Η «χρησιμότητα» ως μηχανισμός επιβίωσης

Όταν η αξία ενός παιδιού μετριέται από το τι παρέχει, το παιδί γίνεται ειδικός στην παροχή. Αναπτύσσει μια σχεδόν υπερφυσική ευαισθησία στις ανάγκες των άλλων, γινόμενος ο σύντροφος ή ο φίλος που προβλέπει και εξομαλύνει κάθε ένταση πριν καν εκδηλωθεί.

Αυτή η συμπεριφορά, αν και εξωτερικά μοιάζει με χάρισμα, αποτελεί στην πραγματικότητα μια στρατηγική επιβίωσης. Η πεποίθηση ότι «αν είμαι απαραίτητος, δεν θα με εγκαταλείψουν» γίνεται το κεντρικό λειτουργικό σύστημα του ατόμου, οδηγώντας συχνά σε φαινόμενα γονεϊκοποίησης που συνεχίζονται και στην ενήλικη ζωή.

Τι δείχνουν τα ερευνητικά δεδομένα

Μια μελέτη του 2023 που δημοσιεύθηκε στο Social Sciences εξέτασε τις εμπειρίες ενηλίκων με ναρκισσιστές γονείς, εντοπίζοντας μοτίβα χαμηλής εμπιστοσύνης και δυσκολίας στη δέσμευση. Οι συμμετέχοντες περιέγραψαν μια διαρκή σύγχυση για το πώς πρέπει να είναι η υγιής εγγύτητα.

Παράλληλα, μια συστηματική ανασκόπηση του 2025 στο περιοδικό Cureus επιβεβαίωσε ότι η ναρκισσιστική γονεϊκότητα διαταράσσει την ανάπτυξη ασφαλούς προσκόλλησης. Τα παιδιά αυτά δεν έμαθαν ποτέ τι σημαίνει αμοιβαία αγάπη, καθώς η δική τους οπτική ήταν πάντα δευτερεύουσα ή αόρατη.

Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις έμπειρων ειδικών ψυχικής υγείας, αυτή η «διαφθορά» των δεδομένων δεν γίνεται αντιληπτή ως πρόβλημα από το ίδιο το άτομο, αλλά βιώνεται ως η μοναδική δυνατή πραγματικότητα. Συχνά, το άτομο καταλήγει να δίνει αγάπη πιο εύκολα από όσο δέχεται, καθώς η λήψη φροντίδας χωρίς αντάλλαγμα του προκαλεί άγχος.

Η επόμενη μέρα και η αποδόμηση του μοτίβου

Η θεραπεία αυτού του τραύματος δεν μπορεί να γίνει μόνο μέσα από τη διαβεβαίωση ενός συντρόφου. Το νευρικό σύστημα έχει μάθει τα μαθήματά του σε συνθήκες που έμοιαζαν με ζήτημα ζωής ή θανάτου και δεν ενημερώνεται απλώς επειδή άλλαξαν οι συνθήκες.

Η διαδικασία ίασης περιλαμβάνει την ρητή ονοματοδοσία του μοτίβου και την εξάσκηση στην ανοχή της δυσφορίας που προκαλεί η λήψη φροντίδας. Είναι απαραίτητο το άτομο να μάθει να διακρίνει την προσωπική του αξία από την πρακτική του χρησιμότητα.

Επισημαίνεται από παρατηρητές των κοινωνικών τάσεων ότι η απελευθέρωση από αυτόν τον φαύλο κύκλο απαιτεί την αποδοχή μιας ριζοσπαστικής ιδέας: ότι δικαιούστε να αγαπηθείτε για λόγους που δεν έχουν καμία σχέση με το τι προσφέρετε. Αυτή η συνειδητοποίηση είναι το κλειδί για την εγκατάσταση ενός νέου, υγιούς «λογισμικού» στις σχέσεις.