- Η αντοχή στην αϋπνία εξαρτάται από την εσωτερική αίσθηση (interoception).
- Η παιδική ηλικία διαμορφώνει τον τρόπο που ερμηνεύουμε τη σωματική δυσφορία.
- Η ικανότητα να «συνεχίζεις» παρά την κούραση μπορεί να υποδηλώνει αποσύνδεση.
- Η επικύρωση των σωματικών σημάτων από τους γονείς χτίζει πραγματική ανθεκτικότητα.
- Η εσωτερική αίσθηση μπορεί να βελτιωθεί σε οποιαδήποτε ηλικία με mindfulness.
Η ψυχολογία αποκαλύπτει ότι η διαφορά ανάμεσα σε εκείνους που αντέχουν την έλλειψη ύπνου και εκείνους που «λυγίζουν» δεν είναι η ψυχική δύναμη, αλλά ένα συγκεκριμένο μοτίβο εσωτερικής αίσθησης (interoception). Ο τρόπος που οι γονείς αντιμετώπιζαν τα σωματικά μας σήματα στην παιδική ηλικία αποτελεί τον ισχυρότερο προγνωστικό παράγοντα για τη διαχείριση της κόπωσης στην ενήλικη ζωή.
| Χαρακτηριστικό | Πρότυπο 'Crumblers' | Πρότυπο 'Keepers-going' |
|---|---|---|
Χαρακτηριστικό Αντίδραση στο σήμα | Πρότυπο 'Crumblers' Υπερβολική ένταση / Πανικός | Πρότυπο 'Keepers-going' Καταστολή ή Αποσύνδεση |
Χαρακτηριστικό Παιδική ρίζα | Πρότυπο 'Crumblers' Ενίσχυση σήματος από γονείς | Πρότυπο 'Keepers-going' Αγνόηση σήματος / Σκληραγώγηση |
Χαρακτηριστικό Αντίληψη κόπωσης | Πρότυπο 'Crumblers' Η κούραση βιώνεται ως απειλή | Πρότυπο 'Keepers-going' Η κούραση δεν καταγράφεται καν |
Χαρακτηριστικό Κίνδυνος | Πρότυπο 'Crumblers' Συναισθηματική κατάρρευση | Πρότυπο 'Keepers-going' Burnout ή αιφνίδια κρίση υγείας |
Αυτή η νευροβιολογική σύνδεση έρχεται να ανατρέψει την πεποίθηση ότι η ανθεκτικότητα είναι ένα στατικό χαρακτηριστικό της προσωπικότητας. Στην πραγματικότητα, η διαχείριση της κόπωσης εδράζεται στο νευρικό σύστημα, το οποίο εκπαιδεύεται κατά τα πρώτα χρόνια της ζωής να αναγνωρίζει αν η σωματική δυσφορία αποτελεί ένδειξη κινδύνου ή απλή πληροφορία.
Το παρασκήνιο αυτής της διαδικασίας συνδέεται με την εμπιστοσύνη που αναπτύσσει το παιδί απέναντι στις ανάγκες του. Όταν ένα παιδί μαθαίνει ότι το παράπονό του για πόνο αντιμετωπίζεται με ενσυναίσθηση, αποκτά τα εργαλεία να διαχειρίζεται την ενήλικη εξάντληση χωρίς να καταρρέει συναισθηματικά.
Ο άνθρωπος που συνεχίζει δεν είναι πάντα ο δυνατός. Μερικές φορές είναι αυτός που έχασε τη συχνότητα του σήματος κινδύνου του σώματός του.
Ψυχολογική Προσέγγιση, Ανάλυση Συμπεριφοράς
Η επιστήμη της εσωτερικής αίσθησης και η «όγδοη αίσθηση»
Η έννοια της εσωτερικής αίσθησης (interoception) — η οποία περιγράφει την ικανότητα του εγκεφάλου να αντιλαμβάνεται και να ερμηνεύει τα εσωτερικά σήματα του σώματος, όπως η πείνα, η δίψα και η κόπωση — αποτελεί το κλειδί της ανθεκτικότητας. Έρευνες του A.D. Craig στο Nature Reviews Neuroscience δείχνουν ότι η εσωτερική αίσθηση δεν είναι σταθερή, αλλά μια μαθημένη ικανότητα.
Όταν οι γονείς επικυρώνουν τα σήματα του παιδιού, το βοηθούν να χτίσει έναν εσωτερικό χάρτη. Αντίθετα, η αγνόηση της κούρασης ή η καταστολή του πόνου δημιουργεί ενήλικες που είτε πανικοβάλλονται από τη δυσφορία, είτε αποσυνδέονται πλήρως από αυτήν μέχρι την τελική κατάρρευση.
Αυτή η έλλειψη βαθμονόμησης εξηγεί γιατί κάποιοι άνθρωποι βιώνουν την αϋπνία ως καταστροφή. Το νευρικό τους σύστημα δεν έμαθε ποτέ να διακρίνει τη διαφορά μεταξύ δυσφορίας και κινδύνου, με αποτέλεσμα η κούραση να πυροδοτεί έναν διαρκή συναγερμό στον εγκέφαλο.
Τα δύο πρότυπα: Εκείνοι που καταρρέουν και εκείνοι που συνεχίζουν
Προτεινόμενο Οι 5 ανθρώπινες δεξιότητες που καμία μηχανή δεν μπορεί να αντιγράψει: Η τέχνη του να είσαι αναντικατάστατος
Στην κλινική πράξη παρατηρούνται δύο βασικά μοτίβα. Οι άνθρωποι που «λυγίζουν» εύκολα είναι συχνά άτομα με υψηλή ευαισθησία, των οποίων το εσωτερικό σύστημα συναγερμού «ουρλιάζει» στην παραμικρή έλλειψη ύπνου. Συχνά μεγάλωσαν σε περιβάλλοντα όπου τα σωματικά σήματα είτε διογκώνονταν από άγχος είτε απορρίπτονταν εντελώς.
Από την άλλη πλευρά, υπάρχουν εκείνοι που συνεχίζουν ακάθεκτοι. Ενώ η κοινωνία τους θεωρεί πρότυπα ψυχικής ανθεκτικότητας, πολλοί από αυτούς στην πραγματικότητα βρίσκονται σε κατάσταση αποσύνδεσης. Δεν αισθάνονται την κούραση επειδή το εσωτερικό τους κανάλι έχει «σιγήσει» μετά από χρόνια μηνυμάτων τύπου «γίνε σκληρός».
Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις έμπειρων κοινωνικών ερευνητών, αυτή η αποσύνδεση οδηγεί συχνά σε εργασιακή εξάντληση που εκδηλώνεται ξαφνικά. Επισημαίνεται από ειδικούς ψυχικής υγείας ότι η ικανότητα να «συνεχίζεις» χωρίς να νιώθεις το σώμα σου δεν είναι δύναμη, αλλά ένα αναπτυξιακό κενό στην αυτορρύθμιση.
Το «σενάριο» της παιδικής ηλικίας και η επικύρωση των σημάτων
Η διαδικασία είναι απλή αλλά καθοριστική: όταν ένας ενήλικας ονομάζει αυτό που νιώθει το παιδί, το παιδί μαθαίνει να εμπιστεύεται το σώμα του. Μελέτες στο Developmental Science καταδεικνύουν ότι τα παιδιά των οποίων οι φροντιστές επικύρωναν τις εσωτερικές τους καταστάσεις, ανέπτυξαν σημαντικά καλύτερη επίγνωση μέχρι τη σχολική ηλικία.
Αντίθετα, όταν το μήνυμα είναι «δεν είσαι κουρασμένος, απλά γκρινιάζεις», η εσωτερική πυξίδα χάνει τη βαθμονόμησή της. Αυτό το μοτίβο επηρεάζει τον τρόπο που διαχειριζόμαστε όχι μόνο τον ύπνο, αλλά και το χρόνιο στρες, το πένθος και τη γήρανση, καθορίζοντας την ποιότητα ζωής μετά τα 70.
Συχνά, η ανάγκη για σταθερότητα οδηγεί σε πρώιμες αφυπνίσεις, καθώς ο οργανισμός προσπαθεί να επεξεργαστεί το ανεπίλυτο άγχος. Η ικανότητα να ακούμε το σώμα μας αντί να το «ισοπεδώνουμε» με τη θέλησή μας είναι αυτό που τελικά προστατεύει την υγεία μας μακροπρόθεσμα.
Η επόμενη μέρα: Πώς να επαναφέρετε το σήμα του σώματός σας
Το θετικό νέο είναι ότι η εσωτερική αίσθηση είναι μια ικανότητα που μπορεί να εκπαιδευτεί σε οποιαδήποτε ηλικία. Έρευνες δείχνουν ότι πρακτικές όπως η ενσυνειδητότητα (mindfulness) μπορούν να βελτιώσουν μετρήσιμα την ακρίβεια των εσωτερικών σημάτων, αποκαθιστώντας το σύστημα επικοινωνίας σώματος-εγκεφάλου.
Η εκπαίδευση ξεκινά με την παρατήρηση των μικρο-στιγμών όπου αγνοούμε το σώμα μας. Όταν νιώθετε εξαντλημένοι αλλά συνεχίζετε, αναρωτηθείτε: «Ποιανού φωνή είναι αυτή;». Είναι μια συνειδητή επιλογή ή ένα αυτόματο σενάριο από το παρελθόν που σας επιβάλλει να αγνοήσετε την ανάγκη σας για ξεκούραση;
Η αποκατάσταση αυτής της σχέσης δεν αφορά το να γίνουμε «πιο σκληροί» ή «πιο μαλακοί», αλλά το να γίνουμε πιο ακριβείς. Το σώμα, όπως αποδεικνύεται, περιμένει υπομονετικά να το ακούσουμε, προσφέροντας την πραγματική ανθεκτικότητα που δεν βασίζεται στην καταπίεση, αλλά στην αρμονία.
Πώς να επανασυνδεθείτε με το σώμα σας
- Κάντε παύσεις 1 λεπτού μέσα στη μέρα για να αναρωτηθείτε: «Πώς νιώθω σωματικά αυτή τη στιγμή;».
- Ονομάστε το συναίσθημα ή τη δυσφορία χωρίς να την κρίνετε ως «κακή» ή «αδυναμία».
- Εξασκηθείτε σε δραστηριότητες που απαιτούν σωματική επίγνωση, όπως η γιόγκα ή η κεραμική.
- Αναγνωρίστε τα «αυτόματα σενάρια» της παιδικής ηλικίας που σας πιέζουν να αγνοήσετε την κούραση.
