Γιατί νιώθετε την ανάγκη να δίνετε υπερβολικές εξηγήσεις; Οι 8 παιδικές εμπειρίες που κρύβονται πίσω από αυτή τη συνήθεια

Αν πιάνετε τον εαυτό σας να αναλύει εξαντλητικά κάθε απλή απόφαση ή να απολογείται διαρκώς χωρίς λόγο, η αιτία ίσως κρύβεται στις πρώιμες εμπειρίες σας. Σύμφωνα με την ψυχολογία της συμπεριφοράς, η ανάγκη για υπερεξήγηση αποτελεί έναν μηχανισμό επιβίωσης που αναπτύχθηκε για την αντιμετώπιση ασυνήθιστων προκλήσεων κατά την παιδική ηλικία. Αυτό το εξαντλητικό μοτίβο δεν είναι απλώς μια συνήθεια, αλλά μια ασυνείδητη προσπάθεια να αποφευχθεί η απόρριψη ή η σύγκρουση.

Αυτή η τάση δεν είναι απλώς ένα χαρακτηριστικό της προσωπικότητας, αλλά ένα ψυχολογικό αποτύπωμα που προκύπτει από την ανάγκη του παιδιού να διαχειριστεί το άγχος σε ένα περιβάλλον χωρίς συναισθηματική ασφάλεια. Τεχνικά, η πρόκληση έγκειται στο γεγονός ότι ο ενήλικας συνεχίζει να εξουδετερώνει συναισθηματικές βόμβες που πλέον δεν υπάρχουν στην τρέχουσα πραγματικότητά του, διατηρώντας μια κατάσταση υπερεγρήγορσης.

Η συναισθηματική απρόβλεπτη συμπεριφορά και η ακύρωση

Όταν οι φροντιστές εναλλάσσονται μεταξύ ακραίων συναισθηματικών καταστάσεων, το παιδί μαθαίνει να ανιχνεύει μικρο-εκφράσεις και αλλαγές στον τόνο της φωνής. Η υπερεξήγηση γίνεται μια στρατηγική επιβίωσης: αν παρέχετε αρκετό πλαίσιο και λογική, ίσως μπορέσετε να αποτρέψετε την επόμενη έκρηξη, όπως συμβαίνει συχνά σε περιβάλλοντα με συναισθηματικά ανώριμους γονείς.

Παράλληλα, αν οι φράσεις «είσαι υπερβολικά ευαίσθητος» ή «αυτό δεν συνέβη ποτέ» κυριαρχούσαν στο σπίτι, η συναισθηματική ακύρωση οδηγεί το παιδί στο να αμφισβητεί την ίδια του την αντίληψη. Στην ενήλικη ζωή, αυτό μεταφράζεται σε μια ακατάσχετη ανάγκη για αποδείξεις και δικαιολογίες, προκειμένου να πειστεί ο άλλος ότι τα συναισθήματά σας είναι έγκυρα.

Γονεϊκοποίηση και η απειλή της σιωπής

Σε πολλές περιπτώσεις, η ανάγκη για υπερεξήγηση πηγάζει από την πρόωρη ανάληψη ευθυνών, μια διαδικασία γνωστή ως γονεϊκοποίηση (parentification). Το παιδί που λειτουργεί ως διαμεσολαβητής στις συγκρούσεις των γονέων μαθαίνει ότι η σαφής επικοινωνία είναι το μοναδικό εργαλείο για τη διατήρηση της ειρήνης στο σπίτι.

Επιπλέον, σε σπίτια όπου η σιωπή σήμαινε κίνδυνο ή αποδοκιμασία, ο ενήλικας αναπτύσσει την τάση να γεμίζει το κενό με λέξεις. Η υπερεξήγηση λειτουργεί ως λεκτική ασπίδα ενάντια στην αβεβαιότητα που προκαλεί η έλλειψη άμεσης ανταπόκρισης από τους άλλους.

Ειδικοί ψυχικής υγείας επισημαίνουν ότι η χρόνια υπερεξήγηση συνδέεται συχνά με το σύνδρομο του ‘καλού παιδιού’, όπου η αξία του ατόμου εξαρτάται από την έγκριση των άλλων. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις έμπειρων στελεχών στον τομέα της συμβουλευτικής ψυχολογίας, η απεμπλοκή από αυτό το μοτίβο απαιτεί τη συνειδητή επαναξιολόγηση των ορίων και την αποδοχή ότι η προσωπική πραγματικότητα δεν χρειάζεται εξωτερική τεκμηρίωση.

Η δικαιολόγηση των βασικών αναγκών και η υπό όρους αγάπη

Όταν ένα παιδί πρέπει να «δικηγορήσει» για να λάβει βασική φροντίδα ή προσοχή, εσωτερικεύει την πεποίθηση ότι οι ανάγκες του απαιτούν άδεια. Αυτό οδηγεί στην εξαντλητική συνήθεια να εξηγούμε γιατί χρειαζόμαστε ξεκούραση ή γιατί θέτουμε όρια, ξεχνώντας ότι οι ανθρώπινες ανάγκες είναι αυτονόητες και δεν απαιτούν νομικά επιχειρήματα.

Τέλος, αν η αγάπη ήταν υπό όρους και εξαρτιόταν από τις επιδόσεις ή την τέλεια συμπεριφορά, η υπερεξήγηση γίνεται ένας τρόπος να αποδείξετε την αξία σας. Η προσπάθεια να χτίσετε μια ακλόνητη επιχειρηματολογία για κάθε σας κίνηση είναι στην πραγματικότητα μια κραυγή για αποδοχή που δεν λάβατε ποτέ άνευ όρων.

Η απελευθέρωση από το βάρος των εξηγήσεων

Η αναγνώριση αυτών των μοτίβων είναι το πρώτο βήμα για την επούλωση του τραύματος. Η μετάβαση από την ανάγκη για δικαιολόγηση στην ήρεμη αυτοπεποίθηση απαιτεί χρόνο και αυτοπαρατήρηση. Είναι σημαντικό να θυμάστε ότι η σαφήνεια διαφέρει από τον ψυχαναγκασμό για επεξήγηση.

Ξεκινήστε παρατηρώντας τις στιγμές που ετοιμάζεστε να δώσετε μια μακροσκελή δικαιολογία για κάτι απλό. Σταματήστε και αναρωτηθείτε: «Προσπαθώ να γίνω κατανοητός ή αμύνομαι απέναντι σε μια απειλή που δεν υπάρχει πια;». Η πραγματικότητά σας είναι έγκυρη χωρίς έγγραφα και η παρουσία σας στον κόσμο δεν απαιτεί καμία έγκριση.