Γιατί η «τσιγκουνιά» όσων μεγάλωσαν με στερήσεις είναι στην πραγματικότητα ένας μηχανισμός επιβίωσης

Η ψυχολογία αποκαλύπτει ότι η συμπεριφορά των ανθρώπων που μεγάλωσαν σε συνθήκες έλλειψης παρερμηνεύεται συχνά ως φιλαργυρία ή τσιγκουνιά. Στην πραγματικότητα, πρόκειται για μια κατάσταση διαρκούς επαγρύπνησης του νευρικού συστήματος, η οποία πηγάζει από τον βαθύ φόβο ότι μια και μόνο λάθος κίνηση μπορεί να οδηγήσει ξανά στην οικονομική καταστροφή.

Αυτή η εσωτερική διεργασία έρχεται ως συνέχεια των βιωμάτων της παιδικής ηλικίας, όπου η οικονομική αστάθεια δεν ήταν μια αφηρημένη έννοια, αλλά μια καθημερινή απειλή. Για πολλούς, το να βλέπουν τους γονείς τους να υπολογίζουν με αγωνία κάθε λεπτό του ευρώ στην κουζίνα, δημιούργησε μια ανεξίτηλη καταγραφή στο νευρικό τους σύστημα.

Η νοοτροπία της έλλειψης και η βιολογία του φόβου

Οι ψυχολογικές μελέτες υποδηλώνουν ότι η ανατροφή σε χαμηλό κοινωνικοοικονομικό επίπεδο οδηγεί σε μια αυξημένη ευαισθησία στις οικονομικές απειλές. Αυτό που οι τρίτοι αντιλαμβάνονται ως «σφιχτή» διαχείριση, είναι στην πραγματικότητα η νοοτροπία της έλλειψης (scarcity mindset) — ένα γνωστικό σχήμα όπου ο εγκέφαλος εστιάζει υπερβολικά στους περιορισμένους πόρους — καθιστώντας το άτομο διαρκώς έτοιμο για μια επερχόμενη κρίση.

Αυτή η κατάσταση χαμηλής έντασης επαγρύπνησης δεν απενεργοποιείται ποτέ πλήρως, ακόμα και όταν η οικονομική κατάσταση βελτιωθεί θεαματικά. Το σώμα παραμένει «τεντωμένο», περιμένοντας το επόμενο απρόβλεπτο γεγονός που θα μπορούσε να ανατρέψει την τρέχουσα σταθερότητα, λειτουργώντας ως ένας αυτόματος μηχανισμός αυτοπροστασίας.

Το «οικονομικό PTSD» και η διαρκής επαγρύπνηση

Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις ειδικών ψυχικής υγείας, η εμπειρία της φτώχειας μπορεί να προκαλέσει μια μορφή οικονομικού PTSD. Οι άνθρωποι αυτοί βλέπουν το οικονομικό τοπίο ως ένα πεδίο γεμάτο ναρκοπέδια, όπου μια λάθος αγορά ή μια περιττή δαπάνη μπορεί να πυροδοτήσει μια καταστροφική αλυσίδα γεγονότων.

Η νοητική διαχείριση του προϋπολογισμού τους είναι επίσης διαφορετική, καθώς εστιάζουν δυσανάλογα στα χρήματα που «φεύγουν» παρά σε αυτά που αποταμιεύονται. Αυτή η οικονομική επαγρύπνηση δεν είναι επιλογή, αλλά μια ενστικτώδης αντίδραση που αποσκοπεί στη διατήρηση του ελέγχου πάνω σε ένα περιβάλλον που κάποτε ένιωθαν εντελώς απρόβλεπτο.

Η διαφορά μεταξύ τσιγκουνιάς και στρατηγικής επιβίωσης

Είναι σημαντικό να διαχωρίσουμε την τσιγκουνιά από τη συνειδητή κατανάλωση που πηγάζει από το τραύμα. Οι άνθρωποι που μεγάλωσαν φτωχικά συχνά γίνονται έμπειροι διαχειριστές πόρων, όχι επειδή μισούν να ξοδεύουν, αλλά επειδή κατανοούν την πραγματική αξία κάθε ευρώ.

Μαθαίνουν να διακρίνουν με απόλυτη ακρίβεια μεταξύ αναγκών και επιθυμιών, μια δεξιότητα που τους καθιστά ανθεκτικούς σε περιόδους κρίσης. Η ψυχολογία της έλλειψης τους ωθεί να αποφεύγουν τη σπατάλη όχι από απληστία, αλλά από μια βαθιά ριζωμένη ανάγκη για ασφάλεια και πρόβλεψη του μέλλοντος.

Από την επιβίωση στην οικονομική ασφάλεια

Η μετάβαση από τη νοοτροπία της έλλειψης σε μια αίσθηση πραγματικής ασφάλειας απαιτεί χρόνο και συνειδητή προσπάθεια. Η αναγνώριση ότι οι φόβοι του παρελθόντος δεν αντιστοιχούν απαραίτητα στην τρέχουσα πραγματικότητα είναι το πρώτο βήμα για την απελευθέρωση από το άγχος.

Πρακτικές όπως η ενσυνειδητότητα (mindfulness) μπορούν να βοηθήσουν το άτομο να γειωθεί στο παρόν, επιτρέποντάς του να λαμβάνει αποφάσεις βασισμένες στα τρέχοντα δεδομένα και όχι σε παλιές αναμνήσεις στέρησης. Η οικονομική επαγρύπνηση μπορεί να εξελιχθεί από βάρος σε ένα εργαλείο ενδυνάμωσης, αρκεί να μην καθοδηγείται πλέον από τον φόβο.