Γιατί η πιο επικίνδυνη μοναξιά μετά τα 60 δεν είναι η απομόνωση αλλά το να είσαι «χρήσιμος»

Η πιο διαβρωτική μορφή μοναξιάς δεν είναι η έλλειψη ανθρώπων, αλλά η παρουσία εκείνων που χρειάζονται τη λειτουργικότητά μας αγνοώντας την εσωτερική μας ζωή. Οι ψυχολόγοι προειδοποιούν ότι μετά τα εξήντα έτη, οι άνθρωποι παγιδεύονται συχνά σε ρόλους χρησιμότητας, βιώνοντας μια βαθιά απομόνωση μέσα σε γεμάτα σπίτια και οικογενειακά τραπέζια.

Αυτή η εξέλιξη έρχεται ως συνέχεια μιας κοινωνικής αρχιτεκτονικής που τείνει να ταυτίζει την αξία του ατόμου με την προσφορά του στο σύνολο. Στην ψυχολογία, το φαινόμενο αυτό περιγράφεται ως η μετάβαση από το «είναι» στο «πράττειν», όπου ο άνθρωπος παύει να αντιμετωπίζεται ως αυτόνομη προσωπικότητα και μετατρέπεται σε λειτουργικό εξάρτημα της οικογένειας ή της επιχείρησης.

Η διαφορά ανάμεσα στην κοινωνική και τη συναισθηματική μοναξιά

Όταν οι περισσότεροι ακούν τη λέξη «μοναξιά», φαντάζονται ένα άδειο διαμέρισμα, όμως πρόκειται για την πιο επικίνδυνη μορφή μοναξιάς, όπου η εσωτερική εμπειρία παραμένει αποσυνδεδεμένη από τους γύρω. Ο κοινωνιολόγος Robert Weiss διαχώρισε τη κοινωνική μοναξιά (έλλειψη δικτύου) από τη συναισθηματική μοναξιά, η οποία ορίζεται από την απουσία μιας βαθιάς, αμοιβαίας σύνδεσης.

Ένας άνθρωπος στα 64 του μπορεί να έχει γεμάτο ημερολόγιο, παιδιά που τηλεφωνούν και πρώην συνεργάτες που ζητούν συμβουλές, αλλά να παραμένει ουσιαστικά αόρατος. Το πρόβλημα εντοπίζεται στο ότι οι αλληλεπιδράσεις είναι συναλλακτικές: οι άλλοι επικοινωνούν μαζί του για να λύσουν ένα πρόβλημα, όχι επειδή έχουν περιέργεια για τις σκέψεις του.

Η παγίδα του «ικανού» και η αόρατη υποστήριξη

Ιδιαίτερα ευάλωτοι είναι εκείνοι που πέρασαν δεκαετίες ως οι «στυλοβάτες» της οικογένειας ή της καριέρας τους, πληρώνοντας το τίμημα του να είναι το θεμέλιο που κανείς δεν πρόσεξε ότι ράγιζε. Ο ψυχολόγος Niall Bolger περιγράφει την «αόρατη υποστήριξη» — *την ψυχική εργασία που παρέχει κάποιος χωρίς αναγνώριση επειδή θεωρείται δεδομένη* — ως έναν παράγοντα που διαβρώνει τον πάροχο.

Για τους ανθρώπους άνω των 60, η αξιοπιστία τους γίνεται συχνά ένας τοίχος που τους απομονώνει. Επειδή είναι πάντα «καλά» και πάντα «επαρκείς», οι γύρω τους σταματούν να ρωτούν πώς αισθάνονται πραγματικά. Αυτή η αόρατη απώλεια μετά τα 60 συμβαίνει αργά, καθώς οι ρόλοι του παππού, του συμβούλου ή του προστάτη αντικαθιστούν σταδιακά την ίδια την προσωπικότητα.

Στους διαδρόμους των ακαδημαϊκών ερευνών, οι κοινωνικοί ερευνητές επισημαίνουν ότι η έλλειψη περιέργειας από το περιβάλλον λειτουργεί ως ένας αργός διαβρωτικός παράγοντας της ψυχικής υγείας. Επισημαίνεται από παράγοντες της αγοράς και ειδικούς ότι οι άνθρωποι που ταύτισαν την αξία τους με την παραγωγικότητα, δυσκολεύονται να απαιτήσουν συναισθηματική ορατότητα μετά τη συνταξιοδότηση.

Η θεωρία της επιλεκτικότητας και το αντίδοτο

Σύμφωνα με τη θεωρία της Κοινωνικο-συναισθηματικής Επιλεκτικότητας (Socioemotional Selectivity Theory) — *η οποία περιγράφει πώς οι άνθρωποι ιεραρχούν τις σχέσεις με υψηλό συναισθηματικό νόημα καθώς μεγαλώνουν* — η ποιότητα των επαφών είναι ο κύριος δείκτης ευτυχίας. Ωστόσο, η παγίδα παραμένει όταν οι εναπομείνασες σχέσεις είναι δομικά παρούσες αλλά βιωματικά κενές.

Το αντίδοτο σε αυτή τη «λειτουργική μοναξιά» βρίσκεται συχνά σε χώρους όπου η χρησιμότητα υποχωρεί. Η αναζήτηση σχέσεων ή δραστηριοτήτων όπου κανείς δεν χρειάζεται τίποτα από εσάς — όπως μια απλή συζήτηση σε ένα καφενείο για τον καιρό — μπορεί να προσφέρει την πολυπόθητη παρουσία χωρίς ατζέντα. Είναι η στιγμή που η προσωπικότητα αναπνέει έξω από το κλουβί της χρησιμότητας.

Η επόμενη μέρα και η διεκδίκηση της ορατότητας

Δεν υπάρχει εύκολη λύση για ένα μοτίβο δεκαετιών, όμως η αναγνώριση του φαινομένου είναι το πρώτο βήμα για την αλλαγή. Η μετάβαση από το να είσαι «πόρος» στο να είσαι «άνθρωπος» απαιτεί τη δημιουργία νέων χώρων αλληλεπίδρασης, όπου η περιέργεια αντικαθιστά την ανάγκη.

Η επόμενη μέρα για όσους αισθάνονται «χρήσιμοι αλλά μόνοι» περνά μέσα από τη διεκδίκηση της ευαλωτότητας. Όπως δείχνει η εμπειρία, η αυθεντική σύνδεση δεν γεννιέται από αυτό που μπορούμε να κάνουμε για τους άλλους, αλλά από αυτό που είμαστε διατεθειμένοι να μοιραστούμε μαζί τους, πέρα από κάθε λειτουργική υποχρέωση.