Γιατί δυσκολεύεστε να δεχτείτε κομπλιμέντα: Οι 6 φράσεις που ακούσατε στην παιδική ηλικία

Σύμφωνα με την ψυχολογία της συμπεριφοράς, η αδυναμία αποδοχής ενός επαίνου δεν αποτελεί δείγμα μετριοφροσύνης, αλλά έναν μηχανισμό επιβίωσης που αναπτύχθηκε στην παιδική ηλικία. Οι ενήλικες που αποκρούουν τα κομπλιμέντα έχουν συνήθως εσωτερικεύσει συγκεκριμένα λεκτικά μοτίβα από τους γονείς τους, τα οποία διαμόρφωσαν την αυτοεικόνα τους πολύ πριν αναπτύξουν κριτική σκέψη.

Η δυσφορία που νιώθουμε όταν κάποιος μας επαινεί συχνά πηγάζει από νευρωνικές διαδρομές που δημιουργήθηκαν πριν καν μάθουμε να δένουμε τα κορδόνια μας. Αυτά τα ασυνείδητα σενάρια μας αναγκάζουν να αντιμετωπίζουμε τον έπαινο ως μια «καυτή πατάτα» που πρέπει να πετάξουμε αμέσως από πάνω μας, προκειμένου να διατηρήσουμε την εσωτερική μας ισορροπία.

1. «Μην παίρνουν τα μυαλά σου αέρα»

Αυτή η φράση δίδαξε σε πολλά παιδιά ότι η αυτοπεποίθηση ισούται με την αλαζονεία. Πολλοί γονείς χρησιμοποιούσαν αυτή την προειδοποίηση κάθε φορά που ένα παιδί έδειχνε υπερηφάνεια για ένα επίτευγμα, στέλνοντας το μήνυμα ότι πρέπει να παραμένει «μικρό» για να είναι αποδεκτό.

Μελέτη στο Journal of Personality κατέδειξε ότι παιδιά που λάμβαναν τέτοια μηνύματα ανέπτυξαν το λεγόμενο άγχος επιτυχίας — ο φόβος ότι η αποδοχή του επαίνου θα οδηγήσει σε αρνητικές συνέπειες — το οποίο τους ακολουθεί και στην ενήλικη ζωή. Όταν κάποιος σας επαινεί σήμερα, ο παλιός προγραμματισμός ενεργοποιείται, κάνοντάς σας να νιώθετε ότι «ψηλώνετε» επικίνδυνα.

2. «Δεν είσαι και τόσο ξεχωριστός»

Οι γονείς που χρησιμοποιούν αυτή τη φράση συχνά πιστεύουν ότι κρατούν τα παιδιά τους προσγειωμένα στην πραγματικότητα. Στην πραγματικότητα, όμως, τους διδάσκουν ότι η αξία τους είναι αμελητέα, οδηγώντας σε μια βαθιά ριζωμένη πεποίθηση ότι κάθε κομπλιμέντο είναι είτε λάθος είτε ψέμα.

Οι ενήλικες αυτοί αναπτύσσουν συχνά ένα εξωτερικό στυλ απόδοσης: η τάση να αποδίδουμε την επιτυχία στην τύχη ή σε άλλους αντί στις δικές μας ικανότητες. Αν πιστεύετε ότι ο προϊστάμενός σας ήταν «απλώς ευγενικός» όταν σας επαίνεσε, είναι πιθανό να ακούγατε συγκεκριμένα εσωτερικευμένα μηνύματα που ακυρώνουν την αξία σας.

3. «Σταμάτα να επιδεικνύεσαι»

Αυτή η εντολή συνδέει την αποδοχή θετικής προσοχής με το αίσθημα της ντροπής. Τα παιδιά μαθαίνουν ότι το να γίνονται αντιληπτά για κάτι καλό είναι εγωιστικό ή λάθος, αναπτύσσοντας μια βαθιά δυσφορία με την έκθεση, ακόμα και σε θετικά πλαίσια.

Σε οικογένειες με συναισθηματική αστάθεια, η προσέλκυση της προσοχής — ακόμα και για μια επιτυχία — φαντάζει επικίνδυνη. Σήμερα, αποκρούετε τον έπαινο επειδή η αποδοχή του σας φαίνεται ως αλαζονική συμπεριφορά, ακολουθώντας πιστά το παλιό σενάριο της «αφανούς» παρουσίας.

4. «Άλλοι περνούν χειρότερα»

Η σύγκριση χρησιμοποιείται συχνά ως όπλο για την ελαχιστοποίηση κάθε επιτυχίας. Αυτή η τακτική δημιουργεί ενήλικες που δεν μπορούν να χαρούν τη νίκη τους, καθώς αισθάνονται ενοχές απέναντι σε άλλους που θεωρούν πιο «άξιους» ή πιο ταλαιπωρημένους.

Σύμφωνα με αναλυτές των κοινωνικών τάσεων, αυτή η νοοτροπία οδηγεί σε μια διαρκή υποτίμηση του προσωπικού ρόλου στα επιτεύγματα. Ο έπαινος μοιάζει ανεπιθύμητος επειδή πάντα υπάρχει κάποιος που «προσπάθησε περισσότερο» ή «υπέφερε περισσότερο», καθιστώντας την προσωπική χαρά απαγορευμένη πολυτέλεια.

5. «Η υπερηφάνεια φέρνει πτώση»

Οι πολιτισμικές και θρησκευτικές προειδοποιήσεις για την υπερηφάνεια δημιουργούν έντονο άγχος γύρω από την αυτοεκτίμηση. Πολλοί άνθρωποι φοβούνται ότι αν νιώσουν καλά για τον εαυτό τους, το σύμπαν θα τους τιμωρήσει για την «ύβρη» τους.

Έρευνα από το Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια δείχνει ότι όσοι μεγάλωσαν με τέτοιες προειδοποιήσεις αναπτύσσουν αμυντική απαισιοδοξία — μια στρατηγική προστασίας από την αναμενόμενη αποτυχία μέσω της απόρριψης κάθε θετικού σχολίου. Η απόρριψη του κομπλιμέντου λειτουργεί ως ασπίδα προστασίας ενάντια στην αναπόφευκτη πτώση που φοβάστε ότι έπεται.

6. «Θα μπορούσες και καλύτερα»

Όταν τίποτα δεν είναι αρκετά καλό, το παιδί αναπτύσσει έναν τελειομανή εσωτερικό κριτή. Κάθε επίτευγμα συνοδεύεται από μια υπενθύμιση των ελλείψεων, δημιουργώντας μια χρόνια δυσαρέσκεια που καθιστά τον έπαινο των άλλων να ακούγεται ψεύτικος ή επιφανειακός.

Εν αναμονή της επόμενης κριτικής, οι ενήλικες αυτοί επιλέγουν την υπερβολική αυτονομία και την απόρριψη της αναγνώρισης. Το κομπλιμέντο δεν ταιριάζει με την εσωτερική τους εικόνα, η οποία είναι εστιασμένη αποκλειστικά στις ατέλειες και τα λάθη.

Η επόμενη μέρα και η αλλαγή προτύπων

Η αναγνώριση αυτών των μοτίβων αποτελεί το πρώτο βήμα για τη θεραπεία. Η νευροπλαστικότητα του εγκεφάλου μας επιτρέπει να επαναπρογραμματίσουμε αυτές τις αυτόματες αντιδράσεις, δημιουργώντας νέες, πιο υγιείς συναισθηματικές διαδρομές.

Ξεκινήστε με μικρά βήματα: την επόμενη φορά που θα δεχτείτε έναν έπαινο, σταματήστε για ένα δευτερόλεπτο πριν απαντήσετε. Πείτε απλώς «ευχαριστώ», χωρίς να προσθέσετε καμία δικαιολογία ή υποτίμηση. Με αυτόν τον τρόπο, στέλνετε ένα μήνυμα στον εσωτερικό σας εαυτό ότι είναι ασφαλές να σας βλέπουν και να σας εκτιμούν γι’ αυτό που πραγματικά είστε.