Γιατί διώχνετε όσους σας φέρονται καλά: Η ψυχολογία εξηγεί τον φόβο του νευρικού συστήματος για την ηρεμία

Η τάση να απομακρύνουμε ανθρώπους που μας προσφέρουν σταθερότητα και στοργή δεν αποτελεί πράξη αυτοσαμποτάζ, αλλά μια αντανακλαστική απόκριση του νευρικού συστήματος. Σύμφωνα με τη Θεωρία του Πολυπολικού Νεύρου (Polyvagal Theory), ο εγκέφαλος όσων μεγάλωσαν με συναισθηματική αστάθεια ερμηνεύει την ηρεμία ως απειλή, καθώς η γνήσια αγάπη φαντάζει επικίνδυνα άγνωστη.

Αυτή η ψυχολογική εξέλιξη έρχεται ως συνέχεια της κατανόησης ότι το νευρικό μας σύστημα μαθαίνει την έννοια της αγάπης πολύ πριν ο συνειδητός νους μπορέσει να την επεξεργαστεί. Τεχνικά, η πρόκληση έγκειται στο γεγονός ότι ο οργανισμός ενός ατόμου που μεγάλωσε σε περιβάλλον ασυνέπειας, έχει βαθμονομηθεί να αναγνωρίζει την ένταση και την αβεβαιότητα ως τα μόνα έγκυρα συστατικά της σύνδεσης.

Η νευροαντίληψη του κινδύνου και το «σπασμένο» πρότυπο

Ο νευροεπιστήμονας Stephen Porges εισήγαγε τον όρο νευροαντίληψη (neuroception) — έναν ασυνείδητο μηχανισμό μέσω του οποίου το νευρικό σύστημα σαρώνει το περιβάλλον για ενδείξεις ασφάλειας ή απειλής — για να εξηγήσει πώς το σώμα αντιδρά πριν καν σκεφτούμε. Όταν ένας συναισθηματικά σταθερός σύντροφος εμφανίζεται, το σήμα που εκπέμπει δεν ταιριάζει με το εσωτερικό πρότυπο (template) που έχει διαμορφωθεί στην παιδική ηλικία.

Για πολλούς, η έλλειψη σωματικής στοργής στην παιδική ηλικία ή η παρουσία φροντιστών που ήταν «εκεί αλλά απόμακροι», δημιουργεί μια νευρολογική σύγχυση. Το σώμα δεν αντιλαμβάνεται την ηρεμία ως ανακούφιση, αλλά ως κάτι «λάθος» ή ύποπτο, πυροδοτώντας έναν μηχανισμό άμυνας που στοχεύει στην απομάκρυνση από το άγνωστο ερέθισμα της ασφάλειας, όπως ακριβώς περιγράφεται στην έλλειψη σωματικής στοργής στην παιδική ηλικία.

Γιατί η ηρεμία παρερμηνεύεται ως πλήξη

Ένα από τα πιο κοινά παράπονα των ανθρώπων με αγχώδη τύπο προσκόλλησης είναι ότι οι σταθεροί σύντροφοι τους φαίνονται «βαρετοί». Στην πραγματικότητα, αυτό που λείπει δεν είναι η χημεία, αλλά η απότομη αύξηση της κορτιζόλης και της αδρεναλίνης. Η υπερεγρήγορση, η οποία αποτελεί μια νευροβιολογική δεξιότητα επιβίωσης σε χαοτικά περιβάλλοντα, γίνεται ο βασικός ρυθμός λειτουργίας του ατόμου.

Έρευνες από το Πανεπιστήμιο του Denver καταδεικνύουν ότι η φυσιολογική διέγερση που προκαλεί ένας ασταθής σύντροφος παρερμηνεύεται συχνά ως πάθος. Αντίθετα, η χαμηλή διέγερση που προσφέρει η συναισθηματική διαθεσιμότητα εκλαμβάνεται ως έλλειψη ενδιαφέροντος. Το σώμα λέει ψέματα, υποστηρίζοντας ότι η ασφάλεια είναι ανιαρή, ενώ στην πραγματικότητα είναι απλώς ασυνήθιστη.

Τα 5 σημάδια της ασυνείδητης απομάκρυνσης

Η αναγνώριση αυτού του μοτίβου είναι το πρώτο βήμα για τη θεραπεία. Συχνά, το άτομο κατασκευάζει λόγους δυσπιστίας απέναντι στην καλοσύνη, αναζητώντας το «κρυφό κίνητρο» πίσω από μια ανιδιοτελή πράξη. Επίσης, η πρόκληση καυγάδων λειτουργεί ως μέσο για την επαναφορά της γνώριμης απόστασης, καθώς η παρατεταμένη οικειότητα προκαλεί δυσφορία στο νευρικό σύστημα.

Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις έμπειρων ειδικών ψυχικής υγείας, η τάση να εξιδανικεύονται οι συναισθηματικά μη διαθέσιμοι άνθρωποι πηγάζει από την ανάγκη του οργανισμού να αναπαράγει το οικείο τραύμα. Η απομάκρυνση πριν προλάβει ο άλλος να φύγει — το γνωστό «φεύγω πρώτος» — αποτελεί την τελική γραμμή άμυνας απέναντι στην πιθανότητα μιας πραγματικής σύνδεσης που το άτομο νιώθει ότι δεν έχει «κερδίσει».

Η διαδικασία επαναπρογραμματισμού του εγκεφάλου

Η ρύθμιση του νευρικού συστήματος δεν επιτυγχάνεται μέσω της λογικής, αλλά μέσω της σωματικής εμπειρίας. Η ρύθμιση του νευρικού συστήματος απαιτεί από το άτομο να μάθει να αντέχει την ησυχία και την ασφάλεια χωρίς να την καταστρέφει. Αυτό σημαίνει να παρατηρεί την παρόρμηση για φυγή και να την κατονομάζει ως «παλιό σήμα κινδύνου» και όχι ως αντικειμενική πραγματικότητα.

Η ειλικρίνεια στις σχέσεις, όπου το άτομο επικοινωνεί την ανάγκη του για απόσταση χωρίς να κατηγορεί τον σύντροφο, μετατρέπει τη σχέση σε πεδίο επούλωσης. Η αποδοχή ότι το ένστικτο (gut feeling) μπορεί να βασίζεται σε λανθασμένα δεδομένα του παρελθόντος είναι επώδυνη, αλλά αναγκαία. Η συναισθηματική σταθερότητα χτίζεται όταν επιτρέπουμε στο σώμα μας να παραμείνει μέσα στο άγνωστο της φροντίδας, μέχρι αυτό να γίνει η νέα μας κανονικότητα.

Η επόμενη μέρα στις σχέσεις σας

Εν αναμονή της βαθύτερης κατανόησης των προσωπικών μοτίβων, είναι κρίσιμο να θυμόμαστε ότι η απουσία άγχους δεν σημαίνει απουσία αγάπης. Η μετάβαση από το χάος στην ηρεμία απαιτεί χρόνο και αυτοσυμπάθεια, καθώς το σώμα μαθαίνει μια νέα γλώσσα επικοινωνίας. Η θεραπευτική διαδικασία δεν στοχεύει στο να σταματήσει ο συναγερμός, αλλά στο να μάθουμε να μην ενεργούμε βάσει αυτού όταν ο κίνδυνος είναι ανύπαρκτος.