Γιατί δίνετε αγάπη πιο εύκολα από όσο δέχεστε: Τα 8 μοτίβα που προδίδουν την ανατροφή σας

Πολλοί άνθρωποι βρίσκουν καταφύγιο στην υπερπροσφορά, αλλά νιώθουν έντονη αμηχανία ή ακόμα και φόβο όταν η στοργή επιστρέφει σε αυτούς. Οι ψυχολόγοι εξηγούν ότι αυτή η ασυμμετρία συναισθήματος πηγάζει σχεδόν πάντα από περιβάλλοντα υπό όρους αγάπης, όπου η αποδοχή έπρεπε να κερδηθεί με κόπο και η ευαλωτότητα θεωρούνταν κίνδυνος.

Η συναισθηματική μας ανάπτυξη λειτουργεί ως ένα λειτουργικό σύστημα σχέσεων, το οποίο εγκαθίσταται κατά τη διάρκεια της παιδικής ηλικίας. Όταν η στοργή στο σπίτι ήταν σταθερή και ελεύθερη, το παιδί εσωτερικεύει την πεποίθηση ότι αξίζει να αγαπηθεί απλώς και μόνο επειδή υπάρχει, χωρίς να χρειάζεται να αποδείξει τίποτα.

Ωστόσο, όταν η αγάπη ερχόταν με συγκεκριμένους όρους —όπως η υψηλή απόδοση, η καλή συμπεριφορά ή η συναισθηματική φροντίδα των γονέων— το μάθημα είναι διαφορετικό. Το άτομο μαθαίνει ότι η αγάπη είναι συναλλακτική και ότι είναι πολύ πιο ασφαλές να είναι ο δότης παρά ο αποδέκτης, καθώς η προσφορά επιτρέπει τον έλεγχο των όρων της σύνδεσης.

Η ρίζα της αγάπης υπό όρους

Σύμφωνα με τη θεωρία της προσκόλλησης —το ψυχολογικό πλαίσιο που εξηγεί πώς οι πρώιμοι δεσμοί με τους φροντιστές καθορίζουν την ασφάλεια στις ενήλικες σχέσεις— οι εμπειρίες αυτές διαμορφώνουν τον τρόπο που ρυθμίζουμε τα συναισθήματά μας για δεκαετίες. Πολλές φορές, αυτό που θεωρούμε ως στοιχείο της προσωπικότητάς μας είναι στην πραγματικότητα ένας αυτοματοποιημένος μηχανισμός άμυνας.

Αυτή η εσωτερική καλωδίωση οδηγεί συχνά σε μια ταύτιση της στοργής με την κριτική, καθιστώντας τη γνήσια φροντίδα να μοιάζει με ξένο σώμα. Οι άνθρωποι που μεγάλωσαν σε τέτοια σπίτια δεν δυσκολεύονται απλώς με τα κομπλιμέντα, αλλά αναπτύσσουν ολόκληρα συστήματα αποστροφής προς την εγγύτητα που τόσο πολύ λαχταρούν.

Τα 8 σημάδια που μαρτυρούν το «προγραμματισμένο» σας παρελθόν

Το πρώτο και πιο κοινό μοτίβο είναι η υπερπροσφορά ως μέσο ελέγχου. Προβλέποντας και καλύπτοντας τις ανάγκες των άλλων, το άτομο ορίζει τον ρυθμό της σχέσης και αποφεύγει την ευάλωτη θέση του να χρειάζεται κάτι από κάποιον άλλον, μια θέση που στο παρελθόν μπορεί να οδήγησε σε απόρριψη ή σιωπή.

Επιπλέον, αυτοί οι άνθρωποι αντιμετωπίζουν την αποδοχή ως χρέος. Εμφανίζουν αυτό που οι ερευνητές ονομάζουν προσανατολισμό ανταλλαγής (exchange orientation) —την τάση να παρακολουθούν τις συναισθηματικές εισροές και εκροές σαν ισολογισμό— με αποτέλεσμα κάθε δώρο ή χάρη να προκαλεί άγχος και ενοχή αντί για χαρά.

Συχνά, παλεύουν ακόμα για την αποδοχή, θεωρώντας τις δικές τους ανάγκες ως «βάρος». Έχουν μάθει να συρρικνώνουν τον εαυτό τους για να μην ενοχλούν, καθώς στην παιδική τους ηλικία η έκφραση μιας ανάγκης αντιμετωπιζόταν ως πρόβλημα ή ενόχληση για τους γονείς.

Ένα άλλο χαρακτηριστικό είναι ότι νιώθουν ασφάλεια μόνο στον ρόλο του φροντιστή. Ελκύονται από συντρόφους που «χρειάζονται φτιάξιμο», επειδή το να είσαι απαραίτητος είναι το πλησιέστερο υποκατάστατο της αγάπης που γνώρισαν. Ωστόσο, η φροντίδα δεν είναι το ίδιο με την οικειότητα, και όταν οι άλλοι προσπαθούν να τους φροντίσουν, νιώθουν απειλή.

Αυτό συνδέεται άμεσα με την τάση να ζητούν συγγνώμη για τα συναισθήματά τους. Η απολογία δεν είναι ευγένεια, αλλά μια προληπτική άμυνα ενάντια στην απόρριψη που περιμένουν ότι θα ακολουθήσει αν δείξουν ευαλωτότητα, μια συμπεριφορά τυπική σε όσους μεγάλωσαν με συναισθηματικά ανώριμους γονείς.

Η πρόκληση της ακινησίας και η αποδοχή

Για πολλούς, η αγάπη μοιάζει με απειλή, οδηγώντας τους να δοκιμάζουν τους άλλους απομακρυνόμενοι. Μόλις η οικειότητα βαθύνει, δημιουργούν απόσταση για να δουν αν ο άλλος θα μείνει, ένα τεστ που συχνά αυτοεκπληρώνει την προφητεία της εγκατάλειψης.

Τέλος, υπάρχει μια βαθιά ανησυχία στην ακινησία. Η ξεκούραση πυροδοτεί άγχος, γιατί στο παρελθόν η μόνη ασφαλής θέση ήταν η δράση και η προσφορά. Το άτομο δυσκολεύεται να διακρίνει αν αγαπιέται ή αν απλώς γίνεται ανεκτό, φιλτράροντας κάθε στοργική χειρονομία μέσα από την πεποίθηση ότι είναι κάποιος που οι άλλοι απλώς υπομένουν.

Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις ειδικών ψυχικής υγείας που μελετούν το τραύμα προσκόλλησης, η ικανότητα να δεχόμαστε αγάπη δεν είναι ένα στατικό χαρακτηριστικό, αλλά μια πρακτική που μπορεί να επανεκπαιδευτεί. Η μετάβαση από το «κάνω» στο «είμαι» απαιτεί χρόνο και τη συνειδητή απόφαση να εμπιστευτούμε την ηρεμία της ανιδιοτελούς προσφοράς.

Πώς να σπάσετε τον κύκλο της υπερπροσφοράς

Η αναγνώριση αυτών των μοτίβων δεν σημαίνει ότι είστε «χαλασμένοι», αλλά ότι προσαρμοστήκατε εξαιρετικά σε ένα δύσκολο περιβάλλον. Αυτό που σας προστάτευσε στα επτά σας χρόνια, όμως, μπορεί να σας φυλακίζει στα σαράντα, κρατώντας σε απόσταση τους ανθρώπους που προσπαθούν να σας αγαπήσουν χωρίς ανταλλάγματα.

Η αλλαγή ξεκινά με μικρές πράξεις αποδοχής: να αφήσετε κάποιον να σας φτιάξει έναν καφέ χωρίς να σηκωθείτε να βοηθήσετε, ή να κρατήσετε ένα κομπλιμέντο για τρία δευτερόλεπτα πριν το υποβαθμίσετε. Η πραγματική θεραπεία συμβαίνει όταν μάθετε να μένετε ακίνητοι αρκετά ώστε να επιτρέψετε σε κάποιον άλλον να σας προσφέρει.