Είμαι σχεδόν 70 και έγινα ο δύσκολος άνθρωπος που ορκιζόμουν να αποφύγω: Η σκληρή αυτογνωσία

Ένας 70χρονος άνδρας περιγράφει τη συγκλονιστική στιγμή που συνειδητοποίησε ότι μεταμορφώθηκε στον δύστροπο ηλικιωμένο που κάποτε χλεύαζε. Η γνωστική ακαμψία (cognitive rigidity) — η δυσκολία του εγκεφάλου να μεταβεί από μια ιδέα σε μια άλλη — αποτελεί το υπόβαθρο αυτής της μεταμόρφωσης, η οποία οδηγεί σε εκρήξεις ελέγχου και κοινωνική απομόνωση.

Αυτή η αδιόρατη διολίσθηση προς τη δυστροπία δεν είναι μια τυχαία μεταβολή του χαρακτήρα, αλλά μια βαθιά ριζωμένη ψυχολογική άμυνα απέναντι στην απώλεια της κοινωνικής ταυτότητας. Το παρασκήνιο αυτής της μεταμόρφωσης συνδέεται συχνά με την έννοια της γνωστικής ακαμψίας — την τάση του ατόμου να εμμένει σε παρωχημένα σχήματα σκέψης παρά την ύπαρξη νέων δεδομένων — η οποία λειτουργεί ως προστατευτικός φλοιός απέναντι σε έναν κόσμο που φαντάζει ολοένα και πιο ξένος.

Η αθόρυβη μεταμόρφωση σε «δύσκολο» χαρακτήρα

Η συνειδητοποίηση ξεκινά συχνά από μια ασήμαντη αφορμή, όπως μια άρνηση για ένα νέο εστιατόριο ή μια εμμονή με την παράδοση. Πολλοί δύσκολοι άνθρωποι καθώς μεγαλώνουν δεν αντιλαμβάνονται ότι οι απόψεις τους μετατρέπονται σε κηρύγματα, δημιουργώντας ένα περιβάλλον όπου οι οικείοι τους αναγκάζονται να «βαδίζουν σε αναμμένα κάρβουνα».

Δεν πρόκειται για μια απότομη αλλαγή, αλλά για χιλιάδες μικρές παραιτήσεις από την ευελιξία. Η φράση «μια χαρά δουλεύει έτσι» γίνεται το καταφύγιο απέναντι στην πρόκληση του καινούργιου, μετατρέποντας την εμπειρία σε ένα αδιαπέραστο τείχος ισχυρογνωμοσύνης.

Ο έλεγχος ως μηχανισμός επιβίωσης

Όταν οι σωματικές δυνάμεις αρχίζουν να φθίνουν, η ανάγκη για έλεγχο μετατοπίζεται σε εξωτερικά αντικείμενα και συμπεριφορές. Ο τρόπος που τοποθετούνται τα πιάτα στο πλυντήριο ή η θερμοκρασία του σπιτιού γίνονται τα νέα πεδία μάχης για την επιβολή της θέλησης.

Αυτή η τελειομανία δεν είναι πλέον δημιουργική, αλλά περιοριστική. Σύμφωνα με την ψυχολογία, οι συμπεριφορές που κάνουν τους ανθρώπους ανυπόφορους πηγάζουν από τον φόβο της αχρηστίας, οδηγώντας το άτομο να διεκδικεί την εγκυρότητά του μέσα από την κριτική προς τους άλλους.

Η διαχείριση από την οικογένεια και το στίγμα της αποξένωσης

Η πιο οδυνηρή στιγμή είναι όταν το άτομο αντιλαμβάνεται ότι τα ενήλικα παιδιά του έχουν αρχίσει να το «διαχειρίζονται». Οι συνεννοήσεις με τα μάτια και η προληπτική επεξήγηση αλλαγών είναι σημάδια ότι η αυθεντία έχει δώσει τη θέση της στην ανεκτικότητα.

Αυτή η δυναμική συχνά κάνει τα ενήλικα παιδιά να αποφεύγουν τις συχνές επαφές, καθώς κάθε συνάντηση μετατρέπεται σε εξαντλητική δοκιμασία. Η συνειδητοποίηση ότι η ανεξαρτησία είναι στην πραγματικότητα φόβος απαξίωσης αποτελεί το πρώτο βήμα για τη ρήξη αυτού του μοτίβου.

Στους διαδρόμους των αρμόδιων υπηρεσιών ψυχικής υγείας, επισημαίνεται συχνά από κοινωνικούς ερευνητές ότι η εμμονή στον έλεγχο μικροπραγμάτων αποτελεί μια μετατοπισμένη ανάγκη για αυτοδιάθεση. Κοινή συνισταμένη των αναλύσεων αποτελεί η άποψη ότι όταν ένας άνθρωπος νιώθει πως χάνει τον έλεγχο των βιολογικών του ικανοτήτων, τείνει να τον επιβάλλει με αυταρχικό τρόπο στο άμεσο περιβάλλον του.

Η επόμενη μέρα της αυτογνωσίας

Η αλλαγή πορείας απαιτεί την αντικατάσταση του «όχι» με το «πες μου περισσότερα». Η αυτοπαρατήρηση είναι το μοναδικό εργαλείο που μπορεί να σταματήσει μια παράλογη καταγγελία πριν αυτή εκστομιστεί, επιτρέποντας στην ενσυναίσθηση να επιστρέψει στο προσκήνιο.

Αντί για την επιβολή της «σωστής» μεθόδου, η ερώτηση «πώς θα το έκανες εσύ;» ανοίγει διαύλους επικοινωνίας. Η προσπάθεια για βελτίωση, ακόμα και στα 70, είναι η μόνη απάντηση στην αναπόφευκτη φθορά του χαρακτήρα που φέρνει ο χρόνος και ο φόβος.