- Η γλώσσα που χρησιμοποιούμε αντανακλά άμεσα το κοινωνικοοικονομικό μας υπόβαθρο.
- Ορισμένες φράσεις θεωρούνται αυτονόητες μόνο μέσα σε εύπορες «κοινωνικές φούσκες».
- Η παρουσίαση πολυτελών επιλογών ως προβλημάτων δημιουργεί επικοινωνιακό χάσμα.
- Η ενσυναίσθηση είναι το κλειδί για τη γεφύρωση των ταξικών διαφορών στην επικοινωνία.
Η κοινωνική τάξη λειτουργεί ως ένας αόρατος γλωσσικός κώδικας που συχνά προδίδει το οικονομικό μας υπόβαθρο χωρίς καν να το αντιλαμβανόμαστε. Σύμφωνα με αναλυτές της κοινωνικής συμπεριφοράς, συγκεκριμένες εκφράσεις που θεωρούνται «φυσιολογικές» για την ανώτερη μεσαία τάξη, μπορούν να ηχήσουν ως βαθιά προνομιούχες ή και προσβλητικές για όσους παλεύουν με την καθημερινή επιβίωση. Η κατανόηση αυτών των γλωσσικών τυφλών σημείων είναι το πρώτο βήμα για τη δημιουργία ουσιαστικών συνδέσεων πέρα από ταξικά σύνορα.
| Φράση | Αντίληψη Ανώτερης Τάξης | Αντίληψη Υπόλοιπης Κοινωνίας |
|---|---|---|
Φράση «Διώξαμε τη γυναίκα που καθαρίζει» | Αντίληψη Ανώτερης Τάξης Διαδικαστική αλλαγή ρουτίνας | Αντίληψη Υπόλοιπης Κοινωνίας Απώλεια ενός σπάνιου προνομίου |
Φράση «Ανακαίνιση κουζίνας» | Αντίληψη Ανώτερης Τάξης Αισθητική βελτίωση/Ανάγκη | Αντίληψη Υπόλοιπης Κοινωνίας Τεράστια δαπάνη πολυτελείας |
Φράση «Οικονομικός σύμβουλος» | Αντίληψη Ανώτερης Τάξης Βασική διαχείριση ενηλίκου | Αντίληψη Υπόλοιπης Κοινωνίας Δείκτης σημαντικής περιουσίας |
Φράση «Εμπορική γειτονιά» | Αντίληψη Ανώτερης Τάξης Απώλεια γραφικότητας | Αντίληψη Υπόλοιπης Κοινωνίας Εκτόπιση παλαιών κατοίκων |
Αυτά τα γλωσσικά τυφλά σημεία δεν είναι αποτέλεσμα κακής πρόθεσης, αλλά της κοινωνικής απομόνωσης που συχνά συνοδεύει την οικονομική άνεση. Όταν το περιβάλλον μας αποτελείται αποκλειστικά από άτομα με παρόμοια προνόμια, η υποκειμενική μας πραγματικότητα ταυτίζεται λανθασμένα με τον κανόνα, αγνοώντας τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει η πλειονότητα των ανθρώπων.
Οι μικρές αλλαγές στη γλώσσα μπορούν να ανοίξουν συζητήσεις αντί να τις κλείσουν, δημιουργώντας αυθεντικές συνδέσεις πέρα από ταξικά σύνορα.
Ανάλυση κοινωνικής συμπεριφοράς
Η ψυχολογία πίσω από την ταξική γλώσσα
Η έννοια της «κοινωνικοοικονομικής φούσκας» — η οποία περιγράφει την τάση των ανθρώπων να συναναστρέφονται με άτομα παρόμοιου οικονομικού επιπέδου — εξηγεί γιατί ορισμένες φράσεις κανονικοποιούνται μέσα σε συγκεκριμένους κύκλους. Αυτό το φαινόμενο δημιουργεί μια αίσθηση κοινής πραγματικότητας που όμως απέχει πολύ από τα βιώματα της υπόλοιπης κοινωνίας.
Σύμφωνα με την έννοια του Habitus — το σύστημα των έξεων και των προδιαθέσεων που αποκτά το άτομο μέσω της κοινωνικοποίησης — οι λέξεις που επιλέγουμε δεν είναι τυχαίες. Αντανακλούν την πολιτισμική και οικονομική μας θέση, λειτουργώντας ως δείκτες ταυτότητας που συχνά αποκλείουν όσους δεν μοιράζονται τα ίδια προνόμια.
1. «Αναγκαστήκαμε να διώξουμε τη γυναίκα που καθαρίζει»
Αυτή η φράση προϋποθέτει ότι η ύπαρξη οικιακής βοηθού είναι η βασική γραμμή κανονικότητας. Για πολλές οικογένειες της ανώτερης μεσαίας τάξης, η συζήτηση για τις υπηρεσίες καθαρισμού είναι τόσο ρουτίνα όσο και η επίσκεψη στο σούπερ μάρκετ.
Το πρόβλημα προκύπτει όταν αυτό παρουσιάζεται ως ιστορία ταλαιπωρίας. Για κάποιον που καθαρίζει το σπίτι του τα μεσάνυχτα μετά από δύο δουλειές, το να ακούει την απώλεια της οικιακής βοηθού ως «δυσκολία» φαντάζει εντελώς εκτός πραγματικότητας.
2. «Τα δημόσια σχολεία δεν είναι αρκετά καλά εδώ»
Η αυτόματη παραδοχή ότι η δημόσια εκπαίδευση είναι κατώτερη αποκαλύπτει πολλά για την κοινωνική φούσκα του ομιλητή. Συχνά, η κριτική δεν αφορά την ποιότητα της μάθησης, αλλά την έλλειψη «πολυτελών» παροχών, όπως εξειδικευμένα αθλήματα ή ξένες γλώσσες.
Όταν κάποιος απορρίπτει ένα ολόκληρο σχολικό σύστημα, ουσιαστικά μιλά για τις υψηλές προσδοκίες του και όχι για την πραγματική εκπαιδευτική αξία. Αυτό υποτιμά τις προσπάθειες χιλιάδων μαθητών και εκπαιδευτικών που διαπρέπουν στο δημόσιο σύστημα, όπως φαίνεται και στα μαθήματα για το χρήμα που τα παιδιά της εργατικής τάξης κατανοούν από νωρίς.
3. «Κάνουμε ολική ανακαίνιση στην κουζίνα γιατί δεν μας βόλευε η διαρρύθμιση»
Μια λειτουργική κουζίνα που απλώς δεν πληροί τις αισθητικές προτιμήσεις μετατρέπεται σε πρόβλημα που απαιτεί δεκάδες χιλιάδες ευρώ. Οι περισσότεροι άνθρωποι μαθαίνουν να ζουν με τις ατέλειες του σπιτιού τους, επειδή η ανακαίνιση είναι μια εξαιρετική πολυτέλεια και όχι ανάγκη.
Η παρουσίαση μιας τέτοιας επιλογής ως «αναγκαιότητας» δημιουργεί τεράστια απόσταση. Ο συνομιλητής σας μπορεί να προσπαθεί να αποταμιεύσει χρήματα μόνο και μόνο για να επισκευάσει ένα χαλασμένο ψυγείο, καθιστώντας το παράπονό σας προκλητικό.
4. «Δεν μπορώ να φανταστώ τη ζωή μου χωρίς ένα ταξίδι στο εξωτερικό κάθε χρόνο»
Αυτή η φράση τοποθετεί τα διεθνή ταξίδια ως βασική ανάγκη και όχι ως απίστευτο προνόμιο. Για πολλές οικογένειες, μια ολιγοήμερη εκδρομή σε έναν γειτονικό νομό είναι η μεγάλη ετήσια περιπέτεια, προσεκτικά σχεδιασμένη στον προϋπολογισμό.
Όταν το ταξίδι στο εξωτερικό γίνεται το ελάχιστο αποδεκτό πρότυπο, αποκλείονται οι εμπειρίες της πλειοψηφίας. Κοινωνικοί ερευνητές επισημαίνουν ότι αυτή η στάση ενισχύει την ταξική πόλωση, καθώς μετατρέπει μια εμπειρία ζωής σε μέσο κοινωνικής επίδειξης.
5. «Σκεφτόμαστε να πάρουμε ένα εξοχικό»
Η τυχαία αναφορά στην αγορά δεύτερης κατοικίας, σαν να πρόκειται για επιλογή εστιατορίου για δείπνο, προκαλεί σοκ. Την ώρα που πολλοί παλεύουν να πληρώσουν το ενοίκιο για ένα μόνο διαμέρισμα, η συζήτηση για εξοχικό ακούγεται ως ακραία επίδειξη πλούτου.
Η πραγματικότητα είναι ότι πολλοί νέοι αναγκάζονται να συγκατοικούν με την οικογένειά τους μέχρι τα σαράντα τους. Η αντιμετώπιση του εξοχικού ως μιας «απλής πιθανότητας» διευρύνει το χάσμα των κοινών εμπειριών μεταξύ των τάξεων.
6. «Ο οικονομικός μου σύμβουλος λέει…»
Η παρουσίαση ενός επαγγελματία που διαχειρίζεται την περιουσία σας ως κάτι το «δεδομένο» υπονοεί ότι όλοι θα έπρεπε να έχουν έναν. Στην πραγματικότητα, οι περισσότεροι άνθρωποι διαχειρίζονται μόνοι τους τα περιορισμένα οικονομικά τους, συχνά με τη μέθοδο της δοκιμής και του λάθους.
Όπως αναφέρεται και στις 8 φράσεις για το χρήμα που προδίδουν το μικρομεσαίο υπόβαθρο, η πρόσβαση σε εξειδικευμένες συμβουλές είναι προνόμιο λίγων. Το να θεωρείτε αυτή την υπηρεσία ως «βασική» μπορεί να κάνει τους άλλους να νιώθουν οικονομικά ανεπαρκείς.
7. «Χρειάστηκε να χρησιμοποιήσουμε γνωριμίες για τον παιδικό σταθμό»
Η έννοια των ανταγωνιστικών εισαγωγών σε παιδικούς σταθμούς ανήκει σε ένα διαφορετικό σύμπαν. Η χρήση επιρροής για μια θέση σε έναν ελίτ σταθμό αντιμετωπίζει την προσχολική εκπαίδευση ως στρατηγική κίνηση καριέρας.
Την ίδια στιγμή, οι περισσότεροι γονείς αναζητούν απλώς μια ασφαλή και οικονομική φροντίδα που να ταιριάζει με το ωράριο εργασίας τους. Η ιδέα ότι ο παιδικός σταθμός απαιτεί «μέσο» ακούγεται παράλογη σε όσους δυσκολεύονται να καλύψουν τα βασικά τροφεία.
8. «Η γειτονιά έχει γίνει πολύ εμπορική»
Αυτό το παράπονο έρχεται συχνά από ανθρώπους που μετακόμισαν σε περιοχές που ήδη άλλαζαν, συμβάλλοντας στην αύξηση των τιμών. Θρηνούν για την απώλεια του «χαρακτήρα», ενώ ψωνίζουν στις ίδιες μπουτίκ που αντικατέστησαν τις τοπικές επιχειρήσεις.
Οι παλιοί κάτοικοι που εκδιώχθηκαν λόγω του εξευγενισμού (gentrification) ακούν αυτή τη φράση διαφορετικά. Η «εμπορική» ανάπτυξη που σας ενοχλεί μπορεί να αντιπροσωπεύει το τελικό στάδιο μιας μεταμόρφωσης που εκτόπισε ολόκληρες κοινότητες.
Η επόμενη μέρα στην επικοινωνία μας
Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις έμπειρων στελεχών στον τομέα της κοινωνικής ψυχολογίας, ο στόχος δεν είναι η αστυνόμευση κάθε λέξης, αλλά η ανάπτυξη ενσυναίσθησης. Η αναγνώριση αυτών των γλωσσικών blind spots μας βοηθά να επικοινωνούμε με μεγαλύτερη επίγνωση.
Μπορούμε να μοιραζόμαστε τη ζωή μας χωρίς να υποθέτουμε ότι η δική μας κανονικότητα είναι η κανονικότητα όλων. Οι συνήθειες που διδάσκουν οι εύπορες οικογένειες μπορούν να συνδυαστούν με μια πιο συμπεριληπτική γλώσσα που ενώνει αντί να χωρίζει.
Πώς να επικοινωνείτε με μεγαλύτερη επίγνωση
- Αναγνωρίστε ότι η δική σας «κανονικότητα» δεν είναι καθολική πραγματικότητα.
- Αποφύγετε να παρουσιάζετε τις επιλογές πολυτελείας ως καθημερινά προβλήματα.
- Δείξτε ειλικρινές ενδιαφέρον για τα διαφορετικά βιώματα των συνομιλητών σας.
- Σκεφτείτε πώς οι λέξεις σας μπορεί να ηχούν σε κάποιον με διαφορετικό οικονομικό υπόβαθρο.
- Χρησιμοποιήστε τη γλώσσα για να χτίσετε γέφυρες και όχι για να επιδείξετε προνόμια.
