7 ικανότητες μνήμης που χάθηκαν στην εποχή των smartphone

Η γενιά που μεγάλωσε αποστηθίζοντας τηλεφωνικούς αριθμούς ανέπτυξε ισχυρά νευρωνικά δίκτυα που η σύγχρονη ψηφιακή εξάρτηση τείνει να εξαλείψει. Η εργαζόμενη μνήμη (working memory), η οποία λειτουργεί ως ο «νοητικός πίνακας» του εγκεφάλου, ατονεί καθώς μεταφέρουμε τη διαδικασία αποθήκευσης πληροφοριών σε εξωτερικές συσκευές, χάνοντας βασικές γνωστικές δεξιότητες που κάποτε θεωρούνταν αυτονόητες.

Η μετάβαση από την ανάγκη αποθήκευσης πληροφοριών στον εγκέφαλο στην πλήρη εξάρτηση από τις ψηφιακές συσκευές έχει δημιουργήσει το φαινόμενο της «ψηφιακής αμνησίας». Πρόκειται για μια γνωστική μετατόπιση όπου ο εγκέφαλος παύει να καταβάλλει προσπάθεια για να κωδικοποιήσει πληροφορίες, γνωρίζοντας ότι αυτές είναι διαθέσιμες με ένα κλικ, γεγονός που επηρεάζει άμεσα τη νευροπλαστικότητα και την ικανότητα συγκέντρωσης.

Η διατήρηση της πληροφορίας «ζωντανής»

Στο παρελθόν, η αποστήθιση ενός αριθμού απαιτούσε τη διατήρησή του στο προσκήνιο της σκέψης μέχρι τη στιγμή της χρήσης του. Αυτή η διαδικασία ενίσχυε την εργαζόμενη μνήμη, η οποία λειτουργεί σαν ένα νοητικό sticky note που συγκρατεί δεδομένα για σύντομο χρονικό διάστημα.

Σήμερα, η ευκολία της ψηφιακής αποθήκευσης μας ωθεί να «ξεφορτώνουμε» την πληροφορία αμέσως μόλις την λάβουμε. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα την εξασθένηση της ικανότητας να κρατάμε πολλαπλά δεδομένα ταυτόχρονα στο μυαλό μας, μια δεξιότητα κρίσιμη για την επίλυση προβλημάτων.

Η τέχνη του Chunking και η αναγνώριση μοτίβων

Η απομνημόνευση τηλεφώνων εκπαίδευε τον εγκέφαλο στη μέθοδο του chunking, δηλαδή στην ομαδοποίηση μικρών κομματιών πληροφορίας σε μεγαλύτερες, αναγνωρίσιμες ενότητες. Για παράδειγμα, ένας αριθμός δεν αποθηκευόταν ως δέκα μεμονωμένα ψηφία, αλλά ως ρυθμικές ομάδες των τριών ή τεσσάρων.

Αυτή η ικανότητα αναγνώρισης μοτίβων είναι το «κρυφό όπλο» για την εκμάθηση γλωσσών, μουσικής και τη δημόσια ομιλία. Τα smartphone, αν και χρήσιμα, μας στερούν την καθημερινή εξάσκηση αυτής της στρατηγικής, καθιστώντας τον εγκέφαλο λιγότερο ικανό να εντοπίζει δομές σε σύνθετα δεδομένα.

Ανάκληση έναντι απλής αναγνώρισης

Η σύγχρονη ζωή βασίζεται στην αναγνώριση (recognition) και όχι στην ανάκληση (recall). Αναγνωρίζουμε ένα όνομα στις επαφές μας ή μια διαδρομή επειδή τη βλέπουμε στην οθόνη, αλλά δυσκολευόμαστε να την ανασύρουμε από το μηδέν χωρίς ψηφιακά ερεθίσματα.

Η ανάκληση είναι μια πολύ πιο απαιτητική γνωστική λειτουργία που απαιτεί ισχυρές νευρωνικές συνδέσεις. Όπως συμβαίνει και με την ανάγνωση τυπωμένων βιβλίων, η ενεργητική προσπάθεια ανάκτησης μιας πληροφορίας λειτουργεί ως «push-up» για τον εγκέφαλο, ενισχύοντας τη μακροπρόθεσμη μνήμη.

Νοητική χαρτογράφηση και προσανατολισμός

Η υπερβολική χρήση του GPS έχει ατονήσει τη χωρική μας μνήμη. Όταν βασιζόμαστε στην μπλε κουκκίδα της οθόνης, σταματάμε να κωδικοποιούμε το περιβάλλον, τα ορόσημα και τις αποστάσεις, αποτυγχάνοντας να δημιουργήσουμε έναν εσωτερικό νοητικό χάρτη.

Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις έμπειρων κοινωνικών ερευνητών, η απώλεια του προσανατολισμού συνδέεται με τη μειωμένη ικανότητα προσοχής και την αδυναμία σύνδεσης των γεγονότων με το πλαίσιο (context) στο οποίο συνέβησαν. Η εξάσκηση στη νοητική χαρτογράφηση είναι απαραίτητη για τη συνολική γνωστική υγεία.

Αντίσταση στο αντανακλαστικό της αναζήτησης

Το αντανακλαστικό «θα το ψάξω στο Google» εκπαιδεύει τον εγκέφαλο να παραμένει παθητικός. Αυτό το φαινόμενο, γνωστό ως «Φαινόμενο Google» — η τάση του εγκεφάλου να ξεχνά πληροφορίες που είναι εύκολα προσβάσιμες στο διαδίκτυο — μειώνει την αυτοπεποίθησή μας στην ικανότητα απομνημόνευσης.

Η μνήμη ακολουθεί την προσοχή. Αν δεν δώσουμε σημασία σε μια λεπτομέρεια επειδή θεωρούμε ότι θα την βρούμε αργότερα, ο εγκέφαλος δεν θα την αποθηκεύσει ποτέ. Η δημιουργία μικρών στιγμών αντίστασης σε αυτό το αντανακλαστικό μπορεί να αναστρέψει τη φθορά.

Η μνήμη που βασίζεται στην αφήγηση

Παλαιότερα, οι πληροφορίες συνδέονταν με ιστορίες και εμπειρίες. Ένας αριθμός τηλεφώνου δεν ήταν απλά δεδομένα, αλλά η ανάμνηση μιας κλήσης ή ενός προσώπου. Τα smartphone τείνουν να επιπεδοποιούν την εμπειρία, μετατρέποντας τα πάντα σε μια searchable βάση δεδομένων.

Για να επαναφέρετε αυτή την ικανότητα, δοκιμάστε να αφηγηθείτε την ημέρα σας στον εαυτό σας ή να κρατήσετε ένα σύντομο ημερολόγιο. Αυτή η διαδικασία μετατρέπει τα αποσπασματικά δεδομένα σε συναισθηματικές αναμνήσεις, οι οποίες είναι πολύ πιο ανθεκτικές στον χρόνο.

Η επόμενη μέρα για τη γνωστική μας υγεία

Δεν χρειάζεται να εγκαταλείψουμε την τεχνολογία για να σώσουμε τη μνήμη μας, αλλά να την χρησιμοποιούμε συνειδητά. Η επανένταξη μικρών προκλήσεων στην καθημερινότητα, όπως η απομνημόνευση μιας λίστας αγορών ή η οδήγηση χωρίς GPS, μπορεί να επαναδραστηριοποιήσει τις κοιμισμένες περιοχές του εγκεφάλου.

Κοινή συνισταμένη των αναλύσεων αποτελεί η άποψη ότι η μνήμη είναι ένας «μυς» που χρειάζεται άσκηση. Σε έναν κόσμο που μας ωθεί στο αέναο scrolling, η επιλογή να θυμόμαστε ενεργά αποτελεί μια πράξη πνευματικής αυτονομίας και γνωστικής ανθεκτικότητας.