Μέμος Μπεγνής: Η σκληρή αλήθεια για τις «πλάτες» και τον βιοπορισμό στον χώρο της τέχνης

Ο δημοφιλής ηθοποιός Μέμος Μπεγνής, σε μια βαθιά αναλυτική εμφάνιση στην εκπομπή «Καλύτερα αργά», προχώρησε σε μια αιχμηρή χαρτογράφηση των σχέσεων εξουσίας και των κοινωνικών ανισοτήτων που επικρατούν στο θέατρο. Υπογράμμισε με έμφαση ότι η οικονομική ασφάλεια και οι στρατηγικές γνωριμίες αποτελούν συχνά το «αόρατο δίχτυ» που επιτρέπει σε ορισμένους καλλιτέχνες να διατηρούν μια στάση υπεροψίας, την ώρα που η πλειονότητα αναγκάζεται σε επαγγελματικές εκπτώσεις για την επιβίωση.

Η τοποθέτηση αυτή έρχεται να αναδείξει το διαχρονικό ζήτημα της επισφάλειας της δημιουργικής τάξης, όπου η τέχνη συγκρούεται βίαια με τις ανάγκες του βιοπορισμού. Στην κοινωνιολογία της εργασίας, η έννοια του κοινωνικού κεφαλαίου — το δίκτυο σχέσεων και γνωριμιών που μπορεί να εξαργυρωθεί επαγγελματικά — αποδεικνύεται συχνά ισχυρότερη από το ίδιο το ταλέντο, δημιουργώντας μια ιεραρχία δύο ταχυτήτων μέσα στα καλλιτεχνικά σχήματα.

Η «αρχιτεκτονική» των γνωριμιών και το καλλιτεχνικό τουπέ

Ο Μέμος Μπεγνής, συζητώντας με την Αθηναΐδα Νέγκα, δεν μάσησε τα λόγια του σχετικά με το πώς οικοδομείται η δημόσια εικόνα και η αυτοπεποίθηση ορισμένων συναδέλφων του. Όπως εξήγησε, το «τουπέ» και η αίσθηση της μοναδικότητας συχνά δεν πηγάζουν από την εσωτερική αξία, αλλά από τις ισχυρές πλάτες που διαθέτει κανείς. Αυτές οι «πλάτες» μπορεί να μεταφράζονται σε οικονομική επιφάνεια, ισχυρά «πηγαδάκια» ή οικογενειακές διασυνδέσεις με τον εκδοτικό και επιχειρηματικό κόσμο.

Αυτή η ανάλυση συνδέεται άμεσα με όσα ανέφερε πρόσφατα και ο Αιμιλιανός Σταματάκης σχετικά με το παράδοξο της αυτοπροβολής στην τέχνη, όπου ο καλλιτέχνης μετατρέπεται σε εμπορεύσιμο προϊόν. Όταν η ανάγκη για επιχειρηματική διαχείριση του εαυτού υπερτερεί της καλλιτεχνικής ουσίας, το αποτέλεσμα είναι μια στρεβλή αγορά εργασίας που ευνοεί όσους έχουν το «μαξιλάρι» να ρισκάρουν.

Βιοπορισμός vs Καλλιτεχνική ελευθερία: Η παγίδα των εκπτώσεων

Η πιο σκληρή διαπίστωση του ηθοποιού αφορούσε τη σύνδεση της ηθικής στάσης με την οικονομική κατάσταση. Σύμφωνα με τον Μπεγνή, ένας καλλιτέχνης που προέρχεται από εύπορο περιβάλλον έχει την πολυτέλεια να αρνηθεί δουλειές ή να διατηρήσει την «ακεραιότητά» του, ακριβώς επειδή δεν εξαρτάται από το μεροκάματο. Αντίθετα, όσοι βιοπορίζονται αποκλειστικά από την υποκριτική ή το τραγούδι, υποχρεούνται να επιβιβαστούν στο «βαρκάκι» του χώρου, αποδεχόμενοι συμβιβασμούς και εκπτώσεις που υπό άλλες συνθήκες θα απέφευγαν.

Στους διαδρόμους των καλλιτεχνικών γραφείων, παρατηρητές των κοινωνικών τάσεων επισημαίνουν ότι αυτή η «αγριότητα» του χώρου, όπως την έχει περιγράψει και ο Μιχαήλ Ταμπακάκης, εντείνει το αίσθημα της μόνιμη ανασφάλειας. Η ανάγκη για ένταξη σε «παρεάκια» γίνεται συχνά όρος επιβίωσης, καταργώντας την έννοια της ανεξάρτητης καλλιτεχνικής φωνής.

Το «βαρκάκι» του θεάτρου και η συλλογική πραγματικότητα

Η μεταφορά που χρησιμοποίησε ο Μπεγνής για το «βαρκάκι» περιγράφει γλαφυρά την αναγκαστική συνύπαρξη σε έναν κλειστό και συχνά ανθρωποφάγο χώρο. Η εξουσία στην υποκριτική, ένα θέμα που έχει θίξει και ο Ορέστης Τζιόβας αναφερόμενος στους «αυλικούς», φαίνεται να αναπαράγεται μέσα από αυτές ακριβώς τις δομές εξάρτησης. Όταν η εργασία είναι σπάνια και η προσφορά μεγάλη, οι «πλάτες» γίνονται το μοναδικό νόμισμα που εξασφαλίζει διάρκεια.

Η επόμενη μέρα για την καλλιτεχνική αξιοπρέπεια

Εν αναμονή περαιτέρω αντιδράσεων από τον καλλιτεχνικό κόσμο, η τοποθέτηση του Μέμου Μπεγνή λειτουργεί ως μια υπενθύμιση της πραγματικότητας πίσω από τα λαμπερά φώτα της δημοσιότητας. Η παραδοχή ότι η ταξική προέλευση καθορίζει την καλλιτεχνική πορεία είναι ένα βήμα προς την απομυθοποίηση του επαγγέλματος. Η λύση ίσως βρίσκεται στην ενίσχυση των συλλογικών οργάνων και της διαφάνειας στις προσλήψεις, ώστε το «βαρκάκι» του πολιτισμού να μην χωρά μόνο όσους έχουν την τύχη να διαθέτουν ισχυρές διασυνδέσεις, αλλά και εκείνους που διαθέτουν μόνο το ταλέντο και την εργατικότητά τους.