- Ο κλασικός πολιτισμός αποτελεί οικουμενικό απόκτημα και δεν περιορίζεται σε εθνικά σύνορα.
- Η επιλογή ηθοποιών σε μυθολογικούς ρόλους είναι πολιτική απόφαση του δημιουργού.
- Η σύγχυση μύθου και ιστορίας αποτελεί το βασικό αίτιο των αντιδράσεων του κοινού.
- Τα ομηρικά έπη λειτουργούν ως ηθικά παραδείγματα και όχι ως ιστορικά χρονικά.
- Η συμπερίληψη στον κινηματογράφο επιτρέπει σε όλες τις φυλές να ταυτιστούν με την αρχαιότητα.
Ο καθηγητής κλασικής αρχαιολογίας Δημήτρης Πλάντζος τοποθετήθηκε στην εκπομπή «Στούντιο 4» για τη διαρκή σύγχυση ανάμεσα στον μύθο και την ιστορία. Με αφορμή την επερχόμενη ταινία του Κρίστοφερ Νόλαν, υπογράμμισε πως η οικουμενικότητα του κλασικού πολιτισμού επιβάλλει τη δυνατότητα κάθε παιδιού, ανεξαρτήτως καταγωγής, να ταυτίζεται με τους ομηρικούς ήρωες.
| Θεματική Ενότητα | Κεντρική Τοποθέτηση |
|---|---|
| Μύθος vs Ιστορία | Ανάγκη για σαφή διαχωρισμό στη δημόσια συζήτηση |
| Ταινία Κ. Νόλαν | Η επιλογή μαύρης ηθοποιού είναι συνειδητή πολιτική απόφαση |
| Οικουμενικότητα | Ο κλασικός πολιτισμός ανήκει σε όλη την ανθρωπότητα |
| Εκπαιδευτική Αξία | Τα έπη ως λογοτεχνία και παραδείγματα ζωής |
| Αισθητικό Πρότυπο | Η Ειρήνη Παππά ως κορυφαία κινηματογραφική Ελένη |
Η συζήτηση για την αναπαράσταση της αρχαιότητας στον σύγχρονο κινηματογράφο επανέρχεται στο προσκήνιο, αναδεικνύοντας το χάσμα ανάμεσα στην ιστορική ακρίβεια και την καλλιτεχνική ελευθερία. Αυτή η εξέλιξη έρχεται ως συνέχεια μιας ευρύτερης παγκόσμιας τάσης, όπου οι δημιουργοί επιδιώκουν να επαναπροσδιορίσουν τους κλασικούς μύθους μέσα από το πρίσμα της συμπερίληψης και της κοινωνικής δικαιοσύνης.
Δεν μπορείς να λες ότι είναι οικουμενικό απόκτημα και να τον περιορίζεις σε σένα.
Δημήτρης Πλάντζος, Καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας
Η λεπτή γραμμή ανάμεσα στον μύθο και την ιστορία
Ο Δημήτρης Πλάντζος, μιλώντας στο ρεπορτάζ της εκπομπής Στούντιο 4, ξεκαθάρισε ότι το βασικό πρόβλημα ξεκινά όταν συγχέουμε τη μυθολογία με τα πραγματικά ιστορικά γεγονότα. Όπως επισημαίνουν οι πανεπιστημιακοί για τη διαχρονική απειλή της παραπληροφόρησης, η αδυναμία διάκρισης ανάμεσα στο φαντασιακό και το τεκμηριωμένο μπορεί να οδηγήσει σε λανθασμένα συμπεράσματα για το παρελθόν.
Στην περίπτωση της Οδύσσειας του Κρίστοφερ Νόλαν, η οποία αναμένεται με τεράστιο ενδιαφέρον, η επιλογή μιας μαύρης ηθοποιού για τον ρόλο της Ωραίας Ελένης δεν αποτελεί ιστορικό ατόπημα, αλλά μια συνειδητή πολιτική απόφαση. Ο καθηγητής τόνισε ότι ο μύθος είναι μια ρευστή αφήγηση που επιδέχεται πολλαπλές ερμηνείες, σε αντίθεση με την ιστορία που βασίζεται σε αρχαιολογικά ευρήματα.
«Εκεί αρχίζουν τα προβλήματα», σημείωσε ο κ. Πλάντζος, αναφερόμενος στις αντιδράσεις που προκαλούνται όταν το κοινό απαιτεί ιστορική πιστότητα από έργα μυθοπλασίας. Παράλληλα, εξέφρασε την προσωπική του αισθητική προτίμηση, χαρακτηρίζοντας την Ειρήνη Παππά στις «Τρωάδες» του Κακογιάννη ως την ιδανική κινηματογραφική Ελένη.
Η οικουμενικότητα ως παγκόσμιο απόκτημα
Η ουσία της παρέμβασης του καθηγητή εστιάστηκε στην έννοια της οικουμενικότητας — η ιδιότητα ενός πνευματικού δημιουργήματος να αφορά το σύνολο της ανθρωπότητας ανεξαρτήτως συνόρων — η οποία δεν μπορεί να περιορίζεται σε εθνικά στεγανά. Ο κλασικός πολιτισμός, σύμφωνα με τον ίδιο, ανήκει σε όποιον μπορεί να εμπνευστεί από αυτόν.
Ένα παιδί από το Μεξικό, την Κίνα ή την Αφρική πρέπει να έχει το δικαίωμα να βλέπει τον εαυτό του μέσα στον ομηρικό μύθο. Αυτή η προσέγγιση συνδέεται άμεσα με τη σύγχρονη μάχη για την ορατή συμπερίληψη στις τέχνες, που στοχεύει στην κατάρριψη των φυλετικών αποκλεισμών από τις μεγάλες αφηγήσεις της ανθρωπότητας.
Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις κοινωνικών ερευνητών, η οικειοποίηση των κλασικών συμβόλων από διαφορετικές κουλτούρες ενισχύει τη βιωσιμότητα του πολιτισμού μας στο μέλλον. Αν ο κλασικός κόσμος παραμείνει κλειστό σύστημα, κινδυνεύει να καταστεί μουσειακό είδος χωρίς σύνδεση με τη σύγχρονη πραγματικότητα.
Τα ομηρικά έπη ως μάθημα ζωής
Ο κ. Πλάντζος υπενθύμισε ότι στην αρχαιότητα τα ομηρικά έπη δεν διδάσκονταν ως ιστορικά εγχειρίδια, αλλά ως υψηλή λογοτεχνία και ηθικά παραδείγματα. Η αξία τους έγκειται στην πνευματική ανάπτυξη του ατόμου και όχι στην καταγραφή στρατιωτικών γεγονότων του Τρωικού Πολέμου.
Σε μια εποχή που παρατηρείται κρίση στην ελευθερία του λόγου και της ακαδημαϊκής ερμηνείας, η θέση του καθηγητή αποτελεί μια γενναία υπενθύμιση της ελευθερίας που διέπει την τέχνη. Οι μύθοι είναι εργαλεία σκέψης και όχι δεσμά που μας περιορίζουν σε μια στείρα αναπαραγωγή του παρελθόντος.
Η επόμενη μέρα της κλασικής πρόσληψης
Η συζήτηση γύρω από την «Ωραία Ελένη» του Νόλαν είναι μόνο η κορυφή του παγόβουνου σε μια μακρά διαδικασία πολιτισμικής μεταμόρφωσης. Η αποδοχή της πολλαπλότητας στην αναπαράσταση των ηρώων μας είναι το κλειδί για να παραμείνει ο ελληνικός πολιτισμός ζωντανός και επιδραστικός σε παγκόσμιο επίπεδο.
Εν αναμονή της ταινίας, το στοίχημα παραμένει η εκπαιδευτική προσέγγιση: να μάθουν οι νέες γενιές να «τραγουδάνε» τα έπη, αλλά κυρίως να τα χρησιμοποιούν ως πυξίδα για τη δική τους εξέλιξη. Η οικουμενικότητα δεν είναι απειλή, αλλά η μέγιστη δικαίωση της κλασικής κληρονομιάς.
Πώς να προσεγγίσετε τη μυθολογία στην τέχνη
- Διαχωρίστε τα ιστορικά γεγονότα από τις καλλιτεχνικές αναπαραστάσεις μυθολογικών προσώπων.
- Εστιάστε στα ηθικά διδάγματα των ομηρικών επών παρά στην εξωτερική εμφάνιση των ηρώων.
- Αναγνωρίστε το δικαίωμα κάθε πολιτισμού να εμπνέεται και να οικειοποιείται την κλασική κληρονομιά.
- Αποφύγετε τη στείρα προσκόλληση σε στερεότυπα που περιορίζουν την οικουμενικότητα της τέχνης.
