Ρίο ντε Τζανέιρο: Η «ανισότητα της ζέστης» στις φαβέλες και ο εφιάλτης των 40 βαθμών

Μια νέα μελέτη του Πανεπιστημίου της Ουτρέχτης αποκαλύπτει το χάσμα της θερμικής ανισότητας στο Ρίο ντε Τζανέιρο, όπου 1,3 εκατομμύρια κάτοικοι στις φαβέλες βιώνουν τον ακραίο καύσωνα χωρίς βασικές υποδομές. Η έρευνα καταδεικνύει πώς η κλιματική αλλαγή πλήττει δυσανάλογα τα φτωχότερα στρώματα, μετατρέποντας τις τσιμεντένιες κατοικίες σε θερμικές παγίδες άνω των 40°C.

Αυτή η εξέλιξη έρχεται ως συνέχεια της παγκόσμιας τάσης που θέλει τις ευάλωτες κοινωνικές ομάδες να επωμίζονται το μεγαλύτερο βάρος της κλιματικής κρίσης. Σε μια περίοδο που το 2025 καταγράφηκε ως το τρίτο θερμότερο έτος στην ιστορία, η θερμική ανισότητα αναδεικνύεται σε κυρίαρχο πολιτικό και κοινωνικό ζήτημα.

Η καθημερινότητα της επιβίωσης στις «τσιμεντένιες παγίδες»

Για τους 1,3 εκατομμύρια κατοίκους που ζουν στις φαβέλες του Ρίο ντε Τζανέιρο, το καλοκαίρι δεν είναι εποχή αναψυχής αλλά δοκιμασία επιβίωσης. Οι θερμοκρασίες που συχνά ξεπερνούν τους 40°C μετατρέπουν τα σπίτια από τσιμέντο σε πραγματικούς φούρνους.

Η έλλειψη αστικού σχεδιασμού και η απουσία παραθύρων σε πολλά δωμάτια καθιστούν τον ύπνο αδύνατο, δημιουργώντας μια χαώδη διαφορά με τις πλούσιες γειτονιές. Εκεί, η δυνατότητα χρήσης κλιματισμού αποτελεί το ταξικό σύνορο ανάμεσα στην άνεση και την εξάντληση.

Όπως αναφέρει το ρεπορτάζ του Reuters, οι κάτοικοι χτίζουν από ανάγκη και όχι με σχέδιο. Η απουσία αρχιτεκτόνων και μηχανικών οδηγεί σε κατασκευές που εγκλωβίζουν τη θερμότητα, επιδεινώνοντας το φαινόμενο της αστικής θερμικής νησίδας.

Η μεθοδολογία της έρευνας και τα «ημερολόγια ζέστης»

Ερευνητές από το Πανεπιστήμιο της Ουτρέχτης, σε συνεργασία με τοπικούς φορείς, τοποθέτησαν θερμόμετρα στο εσωτερικό κατοικιών στις περιοχές Chapeu Mangueira και Morro da Babilonia. Στόχος είναι η ακριβής καταγραφή των συνθηκών διαβίωσης.

Οι συμμετέχοντες στην έρευνα κρατούν «ημερολόγια ζέστης», τεκμηριώνοντας πώς οι υψηλές θερμοκρασίες επηρεάζουν το σώμα τους και την καθημερινή τους ρουτίνα. Αυτά τα δεδομένα είναι κρίσιμα για την κατανόηση της βιολογικής καταπόνησης σε περιβάλλοντα χωρίς υποδομές.

Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις κοινωνικών ερευνητών που παρακολουθούν το φαινόμενο, η κλιματική αλλαγή λειτουργεί ως πολλαπλασιαστής των υπαρχουσών ανισοτήτων. Η ζέστη δεν είναι απλώς ένα περιβαλλοντικό φαινόμενο, αλλά μια πολιτική πρόκληση που απαιτεί άμεσες παρεμβάσεις.

Από το περιβαλλοντικό ζήτημα στην πολιτική δράση

Τα δεδομένα που συλλέγονται αναμένεται να αποτελέσουν τη βάση για τη διαμόρφωση δημόσιας πολιτικής. Η καθηγήτρια Francesca Pilo επισημαίνει ότι η μελέτη είναι το σημείο εκκίνησης για την κατανόηση του πώς η κλιματική κρίση ενισχύει τις αστικές ανισότητες.

Η πρωτοβουλία περιλαμβάνει και τη δράση ενεργειακών συνεταιρισμών, όπως ο Percilia and Lucio, που προωθούν τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας στις φαβέλες. Η ηλιακή ενέργεια θα μπορούσε να προσφέρει λύσεις για βιώσιμη ψύξη σε κοινότητες που σήμερα ασφυκτιούν.

Η επόμενη μέρα για τον αστικό σχεδιασμό στο Ρίο απαιτεί μια στροφή προς την κλιματική δικαιοσύνη. Η αναγνώριση ότι η ζέστη βιώνεται διαφορετικά ανάλογα με το εισόδημα είναι το πρώτο βήμα για τη δημιουργία πιο ανθεκτικών και ανθρώπινων πόλεων.