Βιομηχανικά ατυχήματα στην Ελλάδα: Η «βιβλιοθήκη άμυνας» που αγνοήθηκε πριν από τις φονικές εκρήξεις

Η ιστορία των μεγαλύτερων βιομηχανικών ατυχημάτων στην Ελλάδα αποδεικνύει πως καμία έκρηξη δεν έρχεται χωρίς προειδοποίηση, καθώς οι ενδείξεις φθοράς και οι διαρροές προϋπήρχαν των τραγωδιών. Από την Πετρόλα το 1992 μέχρι την πρόσφατη τραγωδία στη Βιολάντα, η απουσία αντίδρασης στα σήματα κινδύνου παραμένει ο κοινός παρονομαστής που κοστίζει ανθρώπινες ζωές.

Η πρόσφατη πολύνεκρη έκρηξη στα Τρίκαλα επαναφέρει με τον πλέον οδυνηρό τρόπο στη δημόσια συζήτηση το ζήτημα της βιομηχανικής ασφάλειας και των πρωτοκόλλων που παραμένουν «στα χαρτιά». Η εμπειρία δεκαετιών έχει κωδικοποιηθεί σε μια «βιβλιοθήκη άμυνας», η οποία όμως συχνά προσκρούει στην κουλτούρα της «συνήθειας» και στο κόστος εφαρμογής.

Το ιστορικό των παραλείψεων από την Πετρόλα μέχρι σήμερα

Όπως αναφέρει το ρεπορτάζ της εφημερίδας Η Καθημερινή, στις μεγαλύτερες βιομηχανικές τραγωδίες των τελευταίων δεκαετιών, η έκρηξη δεν ήρθε ποτέ χωρίς προειδοποιητικά σημάδια. Οι ενδείξεις υπήρχαν πάντα, άλλοτε ως φθορά εξοπλισμού και άλλοτε ως χαρακτηριστική οσμή αερίου, όμως η αντίδραση ήταν αυτή που έλειψε.

Το 1992, η έκρηξη στην Πετρόλα με 14 νεκρούς ανέδειξε προβλήματα στον υπολογισμό πάχους σωλήνων και τη λανθασμένη χωροθέτηση γραφείων. Έντεκα χρόνια μετά, στη Σωληνουργία Κορίνθου, η απουσία μιας φθηνής βαλβίδας αντεπιστροφής οδήγησε στον θάνατο έξι ανθρώπων, αποδεικνύοντας ότι τα κενά ασφαλείας είναι συχνά τεχνικά απλά αλλά μοιραία.

Η οδηγία Seveso και τα κενά στις μελέτες ATEX

Η οδηγία Seveso — το ευρωπαϊκό πλαίσιο για την πρόληψη ατυχημάτων μεγάλης έκτασης σε εγκαταστάσεις με επικίνδυνες ουσίες — αποτελεί το βασικό εργαλείο άμυνας για μονάδες που διαχειρίζονται εύφλεκτα και τοξικά υλικά. Ωστόσο, ακόμα και σε μικρότερες εγκαταστάσεις, οι βασικές οδηγίες ασφαλείας παραμένουν οι ίδιες και συχνά παραβιάζονται.

Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις έμπειρων στελεχών του Τεχνικού Επιμελητηρίου Ελλάδας, οι μελέτες ATEX (που περιγράφουν τις τεχνικές προδιαγραφές για την αποφυγή εκρήξεων σε χώρους με εύφλεκτα αέρια) προβλέπουν αντιεκρηκτικό εξοπλισμό που θα μπορούσε να αποτρέψει την τραγωδία. Στην περίπτωση της Βιολάντα, η απουσία αισθητήρων ανίχνευσης και οι αδήλωτες δεξαμενές προπανίου συνθέτουν ένα σκηνικό προαναγγελθέντος θανάτου.

Το υπόγειο μιας βιομηχανίας χαρακτηρίζεται ως ζώνη υψηλού κινδύνου, καθώς το υγραέριο είναι βαρύτερο από τον αέρα και παγιδεύεται σε κλειστούς χώρους. Χωρίς συνεχή οπτικό έλεγχο και προληπτική συντήρηση, οποιοσδήποτε σπινθήρας μπορεί να πυροδοτήσει μια ακαριαία ανάφλεξη, όπως συνέβη στο μυστήριο της άοσμης έκρηξης στα Τρίκαλα.

Η υποστελέχωση των ελεγκτικών μηχανισμών

Η τραγωδία αναδεικνύει την αποδυνάμωση του κρατικού ελεγκτικού μηχανισμού, ο οποίος αδυνατεί να παρέμβει προληπτικά. Στους νομούς Τρικάλων και Καρδίτσας, πάνω από 12.000 επιχειρήσεις ελέγχονται από μόλις 4 επιθεωρητές, καθιστώντας τον έλεγχο πρακτικά αδύνατο.

Με ρυθμό περίπου 600 ελέγχων το χρόνο, μια επιχείρηση μπορεί να ελεγχθεί μόλις μία φορά ανά δεκαετίες. Αυτή η ανεπάρκεια ελέγχων, σε συνδυασμό με τη μη ανάληψη ευθύνης από τις διοικήσεις, αφήνει τους εργαζόμενους της πρώτης γραμμής εκτεθειμένους σε θανάσιμους κινδύνους.

Η επόμενη μέρα για την εργασιακή ασφάλεια και τους ελέγχους

Η ασφάλεια στην ελληνική βιομηχανία συχνά υποκαθίσταται από τη «συνήθεια» και την ανοχή στην παραβίαση των κανόνων. Ενώ στην ευρωπαϊκή πρακτική η ασφάλεια είναι κεντρική αρχή λειτουργίας, στην Ελλάδα αντιμετωπίζεται συχνά ως περιττό λειτουργικό κόστος.

Η πλήρης εφαρμογή της νομοθεσίας (Ν. 3850/2010) και η ενίσχυση της Επιθεώρησης Εργασίας αποτελούν μονόδρομο για την αποφυγή νέων θυμάτων. Η κουλτούρα ασφάλειας δεν είναι πολυτέλεια, αλλά η μοναδική εγγύηση ότι η επόμενη προειδοποίηση δεν θα καταλήξει σε μια ακόμα βιομηχανική τραγωδία.