Βία ανηλίκων: Γιατί η αυστηροποίηση των ποινών και η καταστολή δεν αποτελούν τη λύση

Η πρόσφατη αυστηροποίηση του Ποινικού Κώδικα και η στροφή προς την ποινικοποίηση της νεανικής παραβατικότητας κινδυνεύουν να εγκλωβίσουν μια ολόκληρη γενιά στο περιθώριο. Ενώ τα περιστατικά συλλήψεων μαθητών εντός σχολικών μονάδων πληθαίνουν, κορυφαίοι ειδικοί προειδοποιούν ότι η κοινωνική ενσωμάτωση και η πρόληψη παραμένουν τα μόνα αποτελεσματικά αντίδοτα απέναντι στον διογκούμενο «ηθικό πανικό».

Η τρέχουσα έξαρση της νεανικής παραβατικότητας στην Ελλάδα δεν αποτελεί ένα μεμονωμένο φαινόμενο, αλλά το αποτέλεσμα μιας δεκαετούς οικονομικής και υγειονομικής κρίσης που αποδιοργάνωσε τον κοινωνικό ιστό. Η ψυχοσυναισθηματική επιβάρυνση των γονέων μετακυλίστηκε στα παιδιά, δημιουργώντας ένα υπόστρωμα ανασφάλειας και ευερεθιστότητας που εκδηλώνεται πλέον εντός των σχολικών αιθουσών.

Η παγίδα της καταστολής και ο ηθικός πανικός

Σύμφωνα με το ρεπορτάζ της Καθημερινής, η πολιτεία έχει επιλέξει μια τροχιά αυστηρής καταστολής, διευρύνοντας τις περιπτώσεις εγκλεισμού ανηλίκων. Ωστόσο, ο ψυχίατρος Γιώργος Νικολαΐδης επισημαίνει ότι η δημιουργία ενός κλίματος φόβου προς τα παιδιά μπορεί να πυροδοτήσει βία εκεί που δεν υπάρχει, μέσω του μηχανισμού του ηθικού πανικού.

Η ακτινογραφία της ανήλικης παραβατικότητας δείχνει ότι η στοχοποίηση του ανήλικου παραβάτη ως απόλυτης κοινωνικής απειλής είναι ο ασφαλέστερος δρόμος για την αύξηση των κρουσμάτων. Όταν παιδιά που «φλερτάρουν» με τη βία αντιμετωπίζονται αποκλειστικά ως ποινικοί κρατούμενοι, η τροχιά της ζωής τους κλειδώνει οριστικά στον χώρο του εγκλήματος.

Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις έμπειρων κοινωνικών ερευνητών, η προσέγγιση αυτή έχει ήδη αποτύχει σε διεθνές επίπεδο, καθώς η τιμωρητική δικαιοσύνη δεν αντιμετωπίζει τις ρίζες του προβλήματος. Αντίθετα, η κοινωνική ενσωμάτωση και η υποστήριξη των ευάλωτων εφήβων αποτελούν τη μόνη βιώσιμη λύση για τη μείωση της έντασης.

Οι συνθήκες εγκλεισμού και το ρίσκο της υποτροπής

Η πρώην Συνήγορος του Παιδιού, Θεώνη Κουφονικολάκου, κρούει τον κώδωνα του κινδύνου για τις άθλιες συνθήκες που επικρατούν σε σωφρονιστικά ιδρύματα όπως η Κασσαβέτεια. Η απουσία δραστηριοτήτων και η έλλειψη ψυχιατρικής υποστήριξης μετατρέπουν τη φυλακή σε ένα περιβάλλον που αναπαράγει τη βία και το άγχος.

Τα στοιχεία είναι αποκαλυπτικά: τα ποσοστά υποτροπής των ανηλίκων μετά την εμπειρία του εγκλεισμού υπερβαίνουν το 80%. Αυτό καταδεικνύει την αποτυχία του συστήματος παιδικής προστασίας, το οποίο αδυνατεί να λειτουργήσει προληπτικά, οδηγώντας τα παιδιά σε δίκτυα εκμετάλλευσης και μόνιμο κοινωνικό αποκλεισμό.

Παρά τις προσπάθειες για επανένταξη μέσω της εκπαίδευσης στις φυλακές, το θεμελιώδες πρόβλημα παραμένει η απώλεια του παιδαγωγικού χαρακτήρα της δικαιοσύνης. Η Θεώνη Κουφονικολάκου υπενθυμίζει ότι «δεν υπάρχουν επικίνδυνα παιδιά, αλλά μόνο παιδιά σε κίνδυνο», μια αρχή που φαίνεται να λησμονείται στην τρέχουσα πολιτική ατζέντα.

Η αποδυνάμωση του σχολείου και ο ρόλος της οικογένειας

Η εκπαιδευτικός Χριστίνα Παπαδοπούλου παρατηρεί μια γενικευμένη δυσκολία στη σύνδεση και την επικοινωνία μεταξύ των εφήβων, η οποία εντείνεται από την ψηφιακή αποξένωση. Οι γονείς, πιεσμένοι από τους εξαντλητικούς ρυθμούς της καθημερινότητας, συχνά αδυνατούν να προσφέρουν ουσιαστικό χρόνο και όρια στα παιδιά τους.

Την ίδια στιγμή, το σχολείο αποδυναμώνεται, με τους εκπαιδευτικούς να βρίσκονται συχνά εκτεθειμένοι απέναντι σε ακραίες αντιδράσεις γονέων. Η απαξίωση του μαθησιακού ρόλου και η εστίαση μόνο στις εξετάσεις στερούν από τον έφηβο το αίσθημα ασφάλειας που θα έπρεπε να παρέχει το «δεύτερο σπίτι» του.

Οι αντιδράσεις και τα επόμενα βήματα

Η επόμενη μέρα απαιτεί μια ριζική αλλαγή παραδείγματος, μακριά από τη λογική της «σκληρότητας μεταμφιεσμένης σε αυστηρότητα». Η καλλιέργεια εμπιστοσύνης ανάμεσα στο σχολείο και την οικογένεια είναι ο μόνος τρόπος για να ανακοπεί η πορεία προς την παραβατικότητα πριν αυτή λάβει ποινικά χαρακτηριστικά.

Η πολιτεία οφείλει να επενδύσει σε δομές πρόληψης και κοινωνικούς λειτουργούς εντός των σχολείων, αντί να εξαντλείται σε αστυνομικές επιχειρήσεις εντός των σχολικών μονάδων. Η κοινωνική συνοχή δεν επιτυγχάνεται με χειροπέδες, αλλά με την αποκατάσταση των δεσμών που επιτρέπουν στα παιδιά να αισθάνονται ασφαλή και ορατά.