Τι άνθρωπο διαμορφώνει το σύγχρονο σχολείο: Η κρίση νοήματος πίσω από την ψηφιακή καινοτομία

Το σύγχρονο σχολείο δεν βρίσκεται σε κρίση επειδή αποτυγχάνει, αλλά επειδή λειτουργεί υπερβολικά αποτελεσματικά ως μηχανισμός διαχείρισης, παραμερίζοντας την ουσιαστική ανθρώπινη ωρίμανση. Η εστίαση σε μετρήσιμα αποτελέσματα και ψηφιακές δεξιότητες δημιουργεί αποφοίτους που, αν και λειτουργικοί, παραμένουν υπαρξιακά απροετοίμαστοι να νοηματοδοτήσουν τη ζωή τους.

Αυτή η εξέλιξη έρχεται ως συνέχεια μιας μακράς πορείας όπου η εκπαίδευση μετατρέπεται σταδιακά από χώρο παιδείας σε εργαλείο αγοράς. Το παρασκήνιο της υπόθεσης αφορά τη σταδιακή απώλεια του παιδαγωγικού σκοπού, καθώς οι ενήλικοι παύουν να αναλαμβάνουν την ευθύνη για τον κόσμο που παραδίδουν στη νέα γενιά, εστιάζοντας αποκλειστικά στη διαχείριση του παρόντος.

Η μετατόπιση από την παιδεία στη μαθησιοκεντρική λογική

Στη σημερινή του μορφή, το εκπαιδευτικό σύστημα οργανώνεται γύρω από δείκτες απόδοσης και αξιολογήσεις, αντιμετωπίζοντας τη γνώση ως εργαλειακό κεφάλαιο. Ο μαθητής υποβιβάζεται σε απλό φορέα δεξιοτήτων, ενώ ο εκπαιδευτικός μετατρέπεται σε έναν τυπικό διαχειριστή διαδικασιών, χάνοντας την παιδαγωγική του αυθεντία.

Αυτή η στενά μαθησιοκεντρική λογική, όπως επισημαίνει ο Ανδρέας Καρατζάς, παρακάμπτει το κρίσιμο ερώτημα του «ποιος γίνεται ο μαθητής». Όταν η εκπαίδευση περιορίζεται στη μάθηση, εξαφανίζονται τα ερωτήματα σκοπού και ευθύνης, οδηγώντας σε μια λειτουργικότητα που δεν ταυτίζεται με την πραγματική ανθρώπινη ωρίμανση.

Η τάση αυτή συνδέεται άμεσα με την πολιτική αποξένωση των νέων, οι οποίοι συχνά νιώθουν ότι το σύστημα δεν τους εκπροσωπεί. Σε πρόσφατες συζητήσεις, όπως αυτές με τη Σοφία Ζαχαράκη, αναδείχθηκε η ανάγκη για ριζικές αλλαγές στο εκπαιδευτικό σύστημα που θα υπερβαίνουν την απλή τεχνική κατάρτιση.

Η επίδραση της τεχνολογίας και η κουλτούρα της απόδοσης

Η ραγδαία εξέλιξη της ψηφιακής τεχνολογίας επιτείνει τη μετατόπιση αυτή, αναδιαμορφώνοντας τη μνήμη, την προσοχή και την επιθυμία των μαθητών. Το σχολείο καλείται να λειτουργήσει σε συνθήκες μόνιμης διάσπασης, όπου η ταχύτητα της πληροφορίας αντικαθιστά το βάθος της κριτικής σκέψης.

Αντί το σχολείο να αποτελεί χώρο αντίστασης στην επιτάχυνση, συχνά την αναπαράγει, ωθώντας τους νέους σε ένα καθεστώς διαρκούς απόδοσης και αυτοεξάντλησης. Ο απόφοιτος μπορεί να είναι ενημερωμένος, αλλά δυσκολεύεται να σταθεί απέναντι σε ερωτήματα που δεν έχουν άμεση χρησιμότητα ή ανταμοιβή.

Σε αυτό το πλαίσιο, η έννοια της νευροδιαφορετικότητας και των διαφορετικών τρόπων σκέψης αποκτά νέα σημασία. Η αναγνώριση του πλούτου των αλλόκοτων μυαλών θα μπορούσε να αποτελέσει αντίβαρο στην ομοιομορφία που επιβάλλει η εργαλειακή λογική των μετρήσιμων αποτελεσμάτων.

Υπαρξιακή ετοιμότητα έναντι λειτουργικής προσαρμογής

Η κοινωνία που διαμορφώνεται είναι λειτουργική αλλά ρηχή, συγχέοντας συχνά τη μάθηση με την πιστοποίηση. Πρόκειται για ένα μοντέλο που παράγει εξάρτηση αντί για αυτονομία, εμφανίζοντας χαμηλή αντοχή σε κρίσεις που απαιτούν θυσία, υπομονή και μακρόπνοο νόημα.

Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις έμπειρων κοινωνικών ερευνητών, η εμμονή στον ψηφιακό εκσυγχρονισμό χωρίς ανθρωπολογικό προβληματισμό αποδυναμώνει τους δεσμούς της κοινότητας. Επισημαίνεται από παράγοντες της εκπαίδευσης ότι η αξιολόγηση χωρίς σαφή σκοπό μετατρέπει το σχολείο σε μια «μηχανή» παραγωγής πιστοποιητικών χωρίς εσωτερικό αντίκρισμα.

Η διαδικασία της ωρίμανσης απαιτεί χρόνο και πνευματική εγρήγορση, στοιχεία που συχνά θυσιάζονται στον βωμό της ταχύτητας. Όπως συμβαίνει και με την ενεργό μακροζωία, η ποιότητα της ζωής εξαρτάται από τη διατήρηση του νοήματος και όχι μόνο από τη λειτουργική επάρκεια.

Η ανάγκη για φιλοσοφικό θάρρος στην εκπαίδευση

Το σχολείο δεν χρειάζεται απλώς νέες πλατφόρμες ή μεταρρυθμίσεις, αλλά το θάρρος να θέσει ξανά το ερώτημα του σκοπού του. Πρέπει να αποφασίσουμε αν επιδιώκουμε λειτουργικούς χρήστες συστημάτων ή ανθρώπους ικανούς να αναλαμβάνουν ευθύνη για τη ζωή τους.

Αυτή η επιλογή είναι βαθιά παιδαγωγική και καθορίζει το μέλλον της κοινωνικής μας συνοχής. Όσο αποφεύγεται ο ουσιαστικός διάλογος, το σχολείο θα συνεχίσει να λειτουργεί άριστα σε τεχνικό επίπεδο, οδηγώντας όμως τους νέους σε ένα μέλλον εσωτερικά κενό.

Η επόμενη μέρα απαιτεί μια στροφή προς την αυτονομία και την ικανότητα αμφισβήτησης των θεσμών, όπως πρότεινε ο Καστοριάδης. Μόνο μέσα από την ανάκτηση του προσώπου και του νοήματος μπορεί η εκπαίδευση να επιτελέσει τον πραγματικό της προορισμό.