Τέμπη: Το αόρατο τραύμα των επιζώντων τρία χρόνια μετά την τραγωδία

Τρία χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τη σιδηροδρομική τραγωδία στα Τέμπη, με τους επιζώντες να δίνουν μια επίπονη μάχη με το αόρατο τραύμα που άφησε η μοιραία νύχτα της 28ης Φεβρουαρίου 2023. Σύμφωνα με τα στοιχεία της Ψυχιατρικής Κλινικής του ΑΧΕΠΑ, η πλειονότητα των επιβατών που αναζήτησαν βοήθεια παρουσιάζει σοβαρή διαταραχή μετατραυματικού στρες, ενώ η εκκρεμότητα της δίκης και η διαρκής έκθεση στη δημόσια συζήτηση συντηρούν έναν διαρκή κύκλο επανατραυματισμού.

Η συμπλήρωση τριών ετών από τη σύγκρουση των αμαξοστοιχιών στα Τέμπη δεν αποτελεί απλώς μια επέτειο μνήμης, αλλά μια υπενθύμιση του ψυχοσυναισθηματικού υποστρώματος που παραμένει ενεργό για εκατοντάδες ανθρώπους. Το συλλογικό τραύμα — συλλογικό τραύμα — που προκλήθηκε από την απώλεια 57 ζωών, λειτουργεί ως ένας μηχανισμός που επηρεάζει τη νευροβιολογική βάση της καθημερινότητας των επιζώντων, καθιστώντας την επούλωση μια διαδικασία μη γραμμική.

Αυτή η εξέλιξη έρχεται ως συνέχεια της διαπίστωσης ότι οι μετατραυματικές διαταραχές δεν υποχωρούν αυτόματα με το πέρασμα του χρόνου, ειδικά όταν το κοινωνικό και δικαστικό περιβάλλον παραμένει ρευστό. Το παρασκήνιο της υπόθεσης, όπως αναδεικνύεται από τη θεραπευτική παρέμβαση σε 41 επιζώντες, αποκαλύπτει πως η εμμένουσα διαταραχή προσωπικότητας αποτελεί πλέον μια σκληρή πραγματικότητα για ένα σημαντικό μέρος των θυμάτων.

Η ακτινογραφία του μετατραυματικού στρες

Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσίασε στην «Κ» ο Κωνσταντίνος Φουντουλάκης, καθηγητής και διευθυντής στη Γ΄ Πανεπιστημιακή Ψυχιατρική Κλινική στο ΑΧΕΠΑ, η εικόνα είναι αποκαλυπτική. Από τους 41 επιβάτες που προσήλθαν για υποστήριξη, το 82,92% εμφάνισε διαταραχή μετατραυματικού στρες (PTSD), ενώ το 17,07% διαγνώστηκε με οξεία διαταραχή στρες.

Οι περισσότεροι συμμετέχοντες ήταν νέοι, ηλικίας 28 έως 32 ετών, οι οποίοι κλήθηκαν να διαχειριστούν όχι μόνο τους σωματικούς τους τραυματισμούς, αλλά και την ψυχική κατάρρευση. Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι η πιο έντονη συμπτωματολογία καταγράφηκε σε όσους επέβαιναν στο βαγόνι Β2, καθώς ήρθαν σε άμεση επαφή με την εικόνα του θανάτου και του ακρωτηριασμού.

Στους διαδρόμους της κλινικής, οι θεραπευτές διαπίστωσαν πως το πλέον ανθεκτικό σύμπτωμα ήταν οι διαταραχές ύπνου. Η επίμονη αϋπνία και οι επαναλαμβανόμενοι εφιάλτες αποτέλεσαν το κύριο εμπόδιο στην αποκατάσταση, με το 63,14% των ασθενών να χρειάζεται φαρμακευτική αγωγή με αντικαταθλιπτικά σκευάσματα για να σταθεροποιηθεί.

Από τις ενοχές στον θυμό και την απόσυρση

Η θεραπευτική διαδικασία αποκάλυψε μια συγκεκριμένη διαδοχή συναισθημάτων. Στην αρχή κυριάρχησε η σιωπή και οι βαριές ενοχές, με τους επιζώντες να αναρωτιούνται αν έπραξαν αρκετά για να βοηθήσουν τους συνανθρώπους τους. Η φράση «μακάρι να είχα βοηθήσει περισσότερο» αποτέλεσε τον κεντρικό άξονα των πρώτων συνεδριών, υποδηλώνοντας ένα βαθύ αίσθημα ηθικής ευθύνης.

Σε δεύτερο χρόνο, τη θέση των τύψεων πήρε ο εκρηκτικός θυμός. Όπως εξηγεί ο ψυχίατρος Γρηγόριος Καρακατσούλης, ο θυμός αυτός στρεφόταν προς κάθε υπεύθυνο, συνοδευόμενος από κλάματα και εκδραματίσεις. Η απότομη μετάβαση από το «γλέντι στον θρήνο» δημιούργησε ένα ψυχικό χάσμα που δυσκολεύει την επανένταξη στην κοινωνική κανονικότητα.

Κοινή συνισταμένη των αναλύσεων αποτελεί η άποψη ότι η διαρκής δημόσια έκθεση σε εικόνες από τη μοιραία νύχτα λειτουργεί ως παράγοντας χρόνιου επανατραυματισμού. Η έλλειψη δικαστικής ολοκλήρωσης κρατά την πληγή ανοιχτή, εμποδίζοντας τη διαδικασία που οι ψυχολόγοι ονομάζουν «τακτοποίηση του τραύματος».

Η εμμένουσας διαταραχή προσωπικότητας

Ένα από τα πιο ανησυχητικά ευρήματα είναι η εμφάνιση της εμμένουσας διαταραχής προσωπικότητας — μια σταθερή αλλαγή στον χαρακτήρα μετά από έκθεση σε ακραίο στρες που οδηγεί σε κοινωνική απόσυρση — σε ορισμένους επιζώντες. Αυτό σημαίνει ότι το άτομο παύει να είναι ο εαυτός του, υιοθετώντας μια εχθρική και δύσπιστη στάση απέναντι στον κόσμο.

Οι ειδικοί της Μονάδας Τραύματος υπογραμμίζουν ότι το 10% των συμμετεχόντων συνεχίζει να παρακολουθείται τρία χρόνια μετά, γεγονός που αποδεικνύει τη χρονιότητα της διαταραχής. Η απόσυρση από την κοινωνία και το αίσθημα διαρκούς κινδύνου αποτελούν τα κύρια χαρακτηριστικά αυτής της νέας, τραυματισμένης ταυτότητας.

Παρά τη βελτίωση που εμφάνισε το 60% των θεραπευόμενων, η επιστημονική κοινότητα προειδοποιεί για το κενό που υπάρχει στη διαχείριση τέτοιων κρίσεων σε εθνικό επίπεδο. Σε αντίθεση με άλλα βιομηχανικά ατυχήματα ή καταστροφές, η Ελλάδα στερείται ακόμη ενός θεσμικού ιατρικού πρωτοκόλλου για την οργανωμένη ψυχολογική υποστήριξη θυμάτων μεγάλης κλίμακας.

Η επόμενη μέρα και η ανάγκη για πρωτόκολλα

Η εμπειρία από τα Τέμπη αναδεικνύει την ανάγκη για μια Πολιτεία που δεν θα αντιδρά αποσπασματικά, αλλά θα διαθέτει μόνιμους μηχανισμούς διαχείρισης κρίσεων. Ο Κωνσταντίνος Φουντουλάκης τονίζει πως η απουσία ερευνητικής παρέμβασης από το κράτος αφήνει τους επιζώντες εκτεθειμένους στο τραύμα τους, χωρίς μια οργανωμένη ομπρέλα προστασίας.

Για την επούλωση αυτών των πληγών, απαιτείται κάτι περισσότερο από τον χρόνο. Απαιτείται η αίσθηση δικαιοσύνης και η δημιουργία ενός ασφαλούς πλαισίου όπου το τραύμα θα μπορεί επιτέλους να «ειπωθεί» και να ενσωματωθεί στην προσωπική ιστορία του καθενός, χωρίς να τον καθορίζει εφ’ όρου ζωής.