Προσφυγικά: Η σιωπηλή κληρονομιά που χάνεται – Γιατί γκρεμίζονται μαζικά πριν κηρυχθούν μνημεία

Με γεωμετρική πρόοδο αυξάνονται οι κατεδαφίσεις προσφυγικών κατοικιών στην Ελλάδα, καθώς οι ιδιοκτήτες σπεύδουν να εξαφανίσουν τα κτίρια υπό τον φόβο της ανακήρυξής τους ως μνημείων. Ο πρόεδρος του Συμβουλίου της Επικρατείας, Μιχάλης Πικραμένος, προειδοποιεί για τον κίνδυνο οριστικής απώλειας της προσφυγικής μνήμης προς όφελος της ανεξέλεγκτης οικοδόμησης.

Αυτή η εξέλιξη έρχεται ως συνέχεια μιας μακράς περιόδου θεσμικής αμηχανίας, όπου η προσφυγική κατοίκηση αντιμετωπίστηκε αποκλειστικά ως αρχιτεκτονικό αποτύπωμα και όχι ως ζωντανός φορέας κοινωνικών αξιών. Η συμπλήρωση των 100 ετών από την κατασκευή πολλών εξ αυτών των οικισμών λειτουργεί ως καταλύτης, καθώς η νομοθεσία περί προστασίας νεότερων μνημείων ενεργοποιεί αντανακλαστικά κατεδάφισης από ιδιώτες που επιδιώκουν την οικονομική εκμετάλλευση των οικοπέδων.

Η απειλή της κατεδάφισης και το θεσμικό κενό

Η συζήτηση για τη διάσωση αυτών των κτιρίων επανέρχεται δυναμικά μέσα από τη συλλογική έκδοση «Τα προσφυγικά. Η σιωπηλή αρχιτεκτονική κληρονομιά στην Ελλάδα». Οι επιμελήτριες, Αμαλία Κωτσάκη και Μαρία Γράβαρη-Μπάρμπα, επισημαίνουν ότι η Ελλάδα δυσκολεύεται να αναγνωρίσει την πολιτιστική κληρονομιά σε κτίρια που δεν διαθέτουν μνημειακή αρχιτεκτονική, αλλά αποτελούν δείγματα μαζικής κοινωνικής κατοικίας.

Στο επίκεντρο της διαμάχης βρίσκονται συχνά διατηρητέα κτίρια στην Αθήνα που απειλούνται από την εγκατάλειψη ή την αλλοίωση. Ο πρόεδρος του Συμβουλίου της Επικρατείας, Μιχάλης Πικραμένος, υπογράμμισε ότι η σημερινή κατάσταση εγκατάλειψης μοιάζει με προετοιμασία για την παράδοσή τους σε ιδιωτικά συμφέροντα, τα οποία θα προχωρήσουν σε ολική ανοικοδόμηση.

Η «μάχη» με τον χρόνο και τα 100 έτη

Το φαινόμενο της «σιωπηλής εξαφάνισης» των κτιρίων συνδέεται άμεσα με την προσπάθεια των ιδιοκτητών να προλάβουν την κρατική παρέμβαση. Όπως τονίστηκε, τα κτίρια αυτά εξαφανίζονται από τη μια μέρα στην άλλη, ώστε να μην προλάβουν να κηρυχθούν μνημεία, μια διαδικασία που γίνεται ευκολότερη όταν ένα κτίσμα υπερβαίνει τον αιώνα ζωής.

Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις έμπειρων πανεπιστημιακών ερευνητών, η έλλειψη μιας γενικής θεώρησης των προσφυγικών ως πολιτιστικού αγαθού αφήνει τους οικισμούς «ορφανούς». Ακόμα και οι απόγονοι των προσφύγων συχνά δεν αναγνωρίζουν την ιστορική αξία των κατοικιών, θεωρώντας τες ως μεταβατικούς χώρους που πρέπει να αντικατασταθούν από σύγχρονες κατασκευές.

Η κοινωνική παραγωγή και η διαχείριση της μνήμης

Η νέα μελέτη μετατοπίζει το ενδιαφέρον από την απλή ιστορική αναδρομή στο κρίσιμο ζήτημα της κοινωνικής παραγωγής των προσφύγων. Η διαχείριση της κληρονομιάς απαιτεί πλέον μια ολιστική προσέγγιση, που να περιλαμβάνει όχι μόνο το κέλυφος του κτιρίου, αλλά και το προσφυγικό τοπίο σε περιοχές όπως η Δραπετσώνα, ο Πειραιάς και η Νέα Ιωνία Βόλου.

Το παραγωγικό μοντέλο της χώρας, που στηρίζεται στην οικοδομική χωρίς όρια και τον τουρισμό, αποτελεί τη βασική αιτία της πίεσης που δέχονται αυτοί οι χώροι. Η ανάγκη για μια «φρέσκια» συζήτηση είναι επιτακτική, πριν η αρχιτεκτονική μνήμη της προσφυγικής εμπειρίας σβηστεί οριστικά από τον αστικό χάρτη της Ελλάδας.

Οι προοπτικές διάσωσης και η επόμενη μέρα

Η προστασία των προσφυγικών δεν πρέπει να εξαντλείται σε μια μουσειακή αντίληψη, αλλά να εντάσσεται οργανικά στη λειτουργία της πόλης. Η ενεργοποίηση επιστημόνων και καλλιτεχνών αποτελεί το τελευταίο ανάχωμα απέναντι στην ισοπέδωση, καθώς οι θεσμικοί φορείς συχνά αδυνατούν να παρέμβουν εγκαίρως.

Μια μικρή αλλά ουσιαστική κίνηση για την ευαισθητοποίηση των πολιτών είναι η επίσκεψη σε εναπομείναντες οικισμούς, όπως οι πολυκατοικίες της Λεωφόρου Αλεξάνδρας. Η κατανόηση της κοινωνικής τους σημασίας είναι το πρώτο βήμα για τη διεκδίκηση ενός μοντέλου ανάπτυξης που σέβεται την ιστορία και δεν την αντιμετωπίζει ως εμπόδιο στο κέρδος.