Ποιος σκότωσε τον Ιωάννη Καποδίστρια: Οι ιστορικές αλήθειες πίσω από τους μύθους της ταινίας του Σμαραγδή

Η δολοφονία του Ιωάννη Καποδίστρια το 1831 παραμένει το απόλυτο ιστορικό τραύμα της νεότερης Ελλάδας, με τη νέα ταινία του Γιάννη Σμαραγδή να πυροδοτεί εκ νέου συζητήσεις για σκοτεινούς υποκινητές. Η ιστορική έρευνα αποδομεί τους μύθους περί ξένου δακτύλου, αναδεικνύοντας ένα εκρηκτικό μείγμα προσωπικής εκδίκησης και εσωτερικής πολιτικής πόλωσης.

Η απόπειρα αναψηλάφησης της δολοφονίας του πρώτου Κυβερνήτη, σχεδόν 195 χρόνια μετά, υπερβαίνει τα όρια της απλής ιστοριογραφίας και αγγίζει τα χαρακτηριστικά ενός ζωντανού κοινωνικού ρεπορτάζ. Η κινηματογραφική αφήγηση λειτούργησε ως καταλύτης, φέροντας στο προσκήνιο το ταραγμένο περιβάλλον των συγκρούσεων που επικρατούσε στην επαναστατημένη Ελλάδα πριν από το μοιραίο πρωινό στο Ναύπλιο.

Το κλίμα του «οιονεί εμφυλίου» και η σύγκρουση με τις ελίτ

Οι συνθήκες που διαμορφώθηκαν πριν από το 1831 ήταν εξαιρετικά ρευστές, καθώς το μεγάλο πείραμα δημιουργίας κράτους ερχόταν σε ευθεία σύγκρουση με τα τοπικά συμφέροντα. Η Ύδρα αποτελούσε τον κεντρικό αντιπολιτευτικό κόμβο, όπου η εφημερίδα «Απόλλων» καλούσε ανοιχτά σε εξόντωση του Κυβερνήτη, θεωρώντας τον αυταρχικό ηγεμόνα.

Η σύγκρουση δεν αφορούσε μόνο πρόσωπα, αλλά και τη δομή της εξουσίας. Ο Καποδίστριας επιχείρησε να εμπεδώσει μια συγκεντρωτική κρατική λειτουργία, γεγονός που αποξένωσε την παραδοσιακή ελίτ, η οποία έβλεπε τα οικονομικά και πολιτικά της προνόμια να απειλούνται από τον εκσυγχρονισμό.

Σε αυτό το πλαίσιο, οι ιστορικοί μύθοι για τον Καποδίστρια συχνά παραβλέπουν ότι η κλιμάκωση προς τη βία ήταν αποτέλεσμα ενός βαθύτατου εσωτερικού διχασμού. Η αντιπολίτευση, εμποτισμένη με μια φιλοευρωπαϊκή λογική, αντιμετώπιζε τον Κυβερνήτη ως εμπόδιο στις δημοκρατικές ελευθερίες και την οικονομική ανασυγκρότηση των στόλων.

Τα κίνητρα των Μαυρομιχαλαίων: Προσωπική εκδίκησης ή πολιτική πράξη;

Η πιο τεκμηριωμένη ιστορική εκτίμηση συγκλίνει στο ότι η δολοφονία ήταν μια πράξη με προσωπικά και πολιτικά κίνητρα. Η οικογένεια των Μαυρομιχαλαίων είχε υποστεί ταπεινωτική καταδίωξη, με αποκορύφωμα τη φυλάκιση του Πετρόμπεη, γεγονός που για τον κώδικα τιμής της Μάνης απαιτούσε εκδίκηση.

Την επομένη του γεγονότος, η κοινωνία χωρίστηκε στα δύο. Από τη μία πλευρά, ο λαός θρηνούσε τον «πατέρα» και προστάτη, ενώ από την άλλη, οι δολοφόνοι δοξάζονταν ως «τυραννοκτόνοι» από την αντιπολίτευση. Αυτός ο διχασμός οδήγησε τελικά σε έναν κανονικό εμφύλιο πόλεμο τα έτη 1831-1833.

Ο μύθος του ξένου δακτύλου και τα «σφραγισμένα» αρχεία

Παρά τη δημοφιλή θεωρία περί εμπλοκής της Αγγλίας ή της Γαλλίας, δεν υπάρχει κανένα τεκμήριο που να αποδεικνύει ξένη συνωμοσία. Αν και οι Βρετανοί υπονόμευαν τον Καποδίστρια, θεωρώντας τον ρωσόφιλο, οι έρευνες στα βρετανικά αρχεία δείχνουν ότι προτιμούσαν την παραμονή του στην εξουσία μέχρι την άφιξη του βασιλιά Όθωνα.

Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις έμπειρων ακαδημαϊκών ερευνητών, η αναπαραγωγή αυτών των θεωριών ευνοείται από τη μετέπειτα ιστορία του 20ού αιώνα. Επισημαίνεται από παρατηρητές των κοινωνικών τάσεων ότι η αναζήτηση «κακών ξένων» λειτουργεί συχνά ως μηχανισμός αποφυγής των εσωτερικών ευθυνών για τις εθνικές τραγωδίες.

Επιπλέον, η πληροφορία για «σφραγισμένα αρχεία» στο Φόρεϊν Όφις αποτελεί κατασκευή. Η έννοια της λεγόμενης underdog mentality — η τάση μιας κοινωνίας να θεωρεί τον εαυτό της μόνιμο θύμα παγκόσμιων σχεδίων — εξηγεί γιατί τέτοια μυθεύματα παραμένουν εξαιρετικά ελκυστικά στο ευρύ κοινό, παρά την απουσία αποδείξεων.

Η ψυχολογία της συνωμοσιολογίας και η επόμενη μέρα

Η τεράστια επιτυχία που καταγράφει ο Καποδίστριας στις κινηματογραφικές αίθουσες αποδεικνύει ότι το τραύμα παραμένει ενεργό. Ωστόσο, η σφοδρή κριτική που δέχεται το έργο, όπως η επίθεση του Δημήτρη Αρβανίτη, αναδεικνύει τη σύγκρουση ανάμεσα στην Ιστορία ως επιστήμη και την Ιστορία ως δημόσιο θέαμα.

Στους διαδρόμους των αρμόδιων εκπαιδευτικών υπηρεσιών, τονίζεται ότι η έλλειψη κριτικής σκέψης στα σχολεία αφήνει τους πολίτες ευάλωτους σε απλουστευτικές αφηγήσεις. Η Ιστορία δεν είναι μια στατική αλήθεια, αλλά μια διαρκής διαδικασία έρευνας που απαιτεί την αποδοχή της πολυπλοκότητας και των δικών μας λαθών.

Για να προχωρήσει η κοινωνία σε μια πνευματική ενηλικίωση, οφείλει να δει τη δολοφονία του Καποδίστρια όχι ως μια μεταφυσική θυσία, αλλά ως ένα σκληρό πολιτικό μάθημα. Ξεκινήστε αμφισβητώντας μία «απόλυτη» ιστορική βεβαιότητα που μάθατε στο σχολείο, αναζητώντας την πολυπρισματική ανάγνωση των γεγονότων μέσα από πρωτογενείς πηγές.