Πεζοδρόμια στην Ελλάδα: Η «εξορία» των πεζών – Η κυριαρχία του αυτοκινήτου

Η πλήρης κατάληψη των πεζοδρομίων από οχήματα, εμπόδια και τραπεζοκαθίσματα μετατρέπει το περπάτημα στην Ελλάδα σε ριψοκίνδυνο άθλημα. Παρά την αυστηρή νομοθεσία που επιβάλλει ελεύθερη ζώνη 1,50 μέτρου, η πραγματικότητα στους δρόμους της Αθήνας αποκαλύπτει μια βαθιά αστική κρίση που κοστίζει πάνω από 100 ζωές ετησίως. Σε μια χώρα που γέννησε τον δημόσιο χώρο, το δικαίωμα στην ανεμπόδιστη κίνηση μοιάζει πλέον με πολυτέλεια για λίγους.

Η ιστορική εξέλιξη του ελληνικού αστικού ιστού, ειδικά μετά τη ραγδαία αστικοποίηση των περασμένων δεκαετιών, δημιούργησε πόλεις που σχεδιάστηκαν με επίκεντρο τη μηχανοκίνηση. Αυτή η επιλογή οδήγησε σταδιακά στην περιθωριοποίηση του πεζού, ο οποίος σήμερα αντιμετωπίζεται περισσότερο ως παρείσακτος στον δημόσιο χώρο παρά ως ο κύριος χρήστης του.

Η νομοθεσία που παραμένει «κενό γράμμα»

Παρά την ύπαρξη σαφών κανόνων, η παντελής αδιαφορία στην εφαρμογή τους είναι το κύριο χαρακτηριστικό της ελληνικής πραγματικότητας. Με απόφαση του Υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας από το 2022, ορίζεται ότι η ελάχιστη ελεύθερη ζώνη όδευσης πρέπει να έχει πλάτος 1,50 μέτρου και ελεύθερο ύψος 2,20 μέτρων.

Ωστόσο, η υποβάθμιση του δημόσιου χώρου είναι τέτοια που η «ελεύθερη ζώνη» σπανίζει, καθώς τα πεζοδρόμια καταλαμβάνονται από παρκαρισμένα αυτοκίνητα, μηχανάκια, κάδους απορριμμάτων και ΚΑΦΑΟ. Αυτή η κατάσταση οδηγεί σε μια βίαιη εκδίωξη των πεζών προς την άσφαλτο, αυξάνοντας κατακόρυφα τον κίνδυνο ατυχημάτων.

Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις έμπειρων συγκοινωνιολόγων, η απουσία ελεγκτικών μηχανισμών αποτελεί τον κύριο λόγο που η νομοθεσία παραμένει ανεφάρμοστη. Επισημαίνεται από παράγοντες της αγοράς ότι χωρίς αυστηρή αστυνόμευση, οποιαδήποτε ανάπλαση κινδυνεύει να ακυρωθεί από την αντικοινωνική οδηγική συμπεριφορά των οδηγών.

Τα αποκαλυπτικά στοιχεία του ΕΜΠ

Η έρευνα του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου (ΕΜΠ) για τα πεζοδρόμια της Αθήνας επιβεβαιώνει την τραγική εικόνα της καθημερινότητας. Τέσσερα στα δέκα πεζοδρόμια στην πρωτεύουσα έχουν πλάτος κάτω από ένα μέτρο, καθιστώντας αδύνατη την τήρηση του νόμου για το 1,50 μ.

Αυτή η στενότητα, σε συνδυασμό με την άναρχη φύτευση δέντρων και την κατάληψη χώρου από τραπεζοκαθίσματα, δημιουργεί ένα περιβάλλον αποκλεισμού. Ιδιαίτερα για τα άτομα με κινητικά προβλήματα ή τους γονείς με καρότσια, η μετακίνηση στην πόλη μετατρέπεται σε έναν αδιάκοπο αγώνα επιβίωσης.

Η ανάγκη για αποξήλωση των αστικών εμποδίων είναι επιτακτική, καθώς η πόλη φαίνεται να έχει παραδοθεί αμαχητί στο αυτοκίνητο. Ο συγκοινωνιολόγος Στέφανος Κατσώλης επισημαίνει ότι η επιδότηση νέων οχημάτων αντί της απόσυρσης επιδεινώνει το πρόβλημα του ζωτικού χώρου.

Το βαρύ τίμημα σε ανθρώπινες ζωές

Οι συνέπειες αυτών των επιλογών δεν είναι μόνο αισθητικές ή λειτουργικές, αλλά κυριολεκτικά θανάσιμες. Η Ελλάδα θρηνεί κάθε χρόνο 110 με 120 πεζούς, μια στατιστική που μας κατατάσσει στις χειρότερες θέσεις της Ευρώπης, μαζί με τη Ρουμανία και την Πορτογαλία.

Με περίπου τέσσερις παρασύρσεις πεζών την ημέρα, ο δημόσιος χώρος αποδεικνύεται εχθρικός για τον πιο ευάλωτο χρήστη του. Η σύγκριση με πόλεις όπως το Παρίσι, όπου καταργούνται χιλιάδες θέσεις στάθμευσης για να δοθεί χώρος στους πεζούς, αναδεικνύει το τεράστιο χάσμα νοοτροπίας.

Στους διαδρόμους των αρμόδιων υπηρεσιών, τονίζεται συχνά ότι η βιώσιμη κινητικότητα απαιτεί ριζικές τομές. Η εξάρτηση από το Ι.Χ. είναι τόσο βαθιά που πολλοί κάτοικοι εγκαταλείπουν το κέντρο της πόλης λόγω της υποβάθμισης της ποιότητας ζωής και της έλλειψης ασφάλειας.

Η επόμενη μέρα και η ανάγκη για αλλαγή

Το ερώτημα που τίθεται πλέον είναι αν θα συνεχίσουμε να ζούμε σε πόλεις όπου το περπάτημα θεωρείται εμπόδιο στην κυκλοφορία των αυτοκινήτων. Η λύση δεν απαιτεί νέους νόμους, αλλά την πιστή εφαρμογή των υπαρχόντων και τον επανασχεδιασμό των προτεραιοτήτων μας.

Αν οι πόλεις μας θέλουν να γίνουν πραγματικά φιλόξενες και βιώσιμες, πρέπει να αποκαταστήσουν το αυτονόητο: το πεζοδρόμιο είναι χώρος συνάντησης και κίνησης, όχι πάρκινγκ. Η αλλαγή αυτή ξεκινά από την πολιτική βούληση και καταλήγει στην ατομική ευθύνη του κάθε πολίτη απέναντι στην κοινότητα.