Η «σκατοποίηση» του Διαδικτύου: Γιατί η ψηφιακή ελευθερία κατέληξε σε έναν αλγοριθμικό σκουπιδότοπο

Η μετάβαση από την ψηφιακή ουτοπία στον αλγοριθμικό εθισμό και την εμπορευματοποίηση της προσοχής επαναπροσδιορίζει τη σχέση μας με την τεχνολογία. Ο όρος «enshittification» (σκατοποίηση) περιγράφει πλέον την πτώση των πλατφορμών που, από εργαλεία εκδημοκρατισμού, μετατράπηκαν σε μηχανισμούς επιτήρησης και διαρκούς οικονομικής αφαίμαξης των χρηστών, καθιστώντας την online εμπειρία μια πηγή διαρκούς εκνευρισμού.

Η εξέλιξη του Διαδικτύου από τις ρομαντικές ημέρες της dial-up σύνδεσης στην τρέχουσα κατάσταση της ψηφιακής κόπωσης δεν είναι απλώς μια τεχνολογική μετάβαση, αλλά μια βαθιά κοινωνική μετατόπιση. Αυτή η πορεία έρχεται ως συνέχεια μιας εποχής όπου το Ίντερνετ λογιζόταν ως ο απόλυτος αγωγός εκδημοκρατισμού, υποσχόμενο αδιαμεσολάβητη επικοινωνία και ελευθερία έκφρασης. Τεχνικά, η πρόκληση έγκειται στο γεγονός ότι οι πλατφόρμες που κάποτε χειραφέτησαν μειονότητες και ενίσχυσαν κινήματα, σήμερα λειτουργούν ως κλειστά οικοσυστήματα που προτεραιοποιούν το κέρδος έναντι της χρηστικότητας.

Η θεωρία του enshittification και η πτώση των πλατφορμών

Ο όρος «enshittification» (σκατοποίηση), τον οποίο επινόησε ο ειδικός σε θέματα τεχνολογίας Κόρι Ντοκτόροφ το 2022, περιγράφει έναν φαύλο κύκλο τριών σταδίων. Αρχικά, οι εταιρείες προσελκύουν χρήστες με ψεύτικες υποσχέσεις και δωρεάν παροχές. Στη συνέχεια, στρέφονται προς τις επιχειρήσεις, υποβαθμίζοντας την εμπειρία του χρήστη για χάρη των διαφημιζόμενων. Στο τελικό στάδιο, η πλατφόρμα καθίσταται ανυπόφορη για όλους, καθώς οι ιδιοκτήτες προσπαθούν να απομυζήσουν και το τελευταίο ευρώ μέσω συνδρομών και κρυφών χρεώσεων.

Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις έμπειρων παρατηρητών των κοινωνικών τάσεων, αυτή η διαδικασία έχει μετατρέψει το Facebook σε μια παρέλαση από AI-generated περιεχόμενο και το TikTok σε ένα πεδίο αέναης διάσπασης της συγκέντρωσης. Ακόμη και υπηρεσίες όπως το Uber και το Netflix, που κάποτε βασίζονταν στην κοινοκτημοσύνη, πλέον επιβάλλουν αυστηρούς περιορισμούς και πρόσθετα τέλη, διαλύοντας την ψευδαίσθηση της ψηφιακής ελευθερίας. Η ψηφιακή ουτοπία που κάποτε γοήτευε ακόμη και την τρίτη ηλικία, έχει δώσει τη θέση της σε μια κυνική εμπορευματοποίηση.

Από τον εκδημοκρατισμό στην παγίδα της οργής

Η ιδεολογική «σκατοποίηση» είναι ίσως πιο επικίνδυνη από την εμπορική. Οι αλγόριθμοι πλέον «ταΐζουν» τους χρήστες με το χειρότερο δυνατό περιεχόμενο, καθώς αυτό εξασφαλίζει μεγαλύτερο engagement. Το φαινόμενο του rage-bait, δηλαδή του περιεχομένου που σχεδιάζεται αποκλειστικά για να προκαλέσει οργή, αποτελεί πλέον το βασικό καύσιμο των κοινωνικών δικτύων. Αυτή η παγίδα οργής οδηγεί σε καθήλωση στο μέσο, ενώ ταυτόχρονα πολώνει τον δημόσιο διάλογο και ενισχύει τις θεωρίες συνωμοσίας.

Παράλληλα, η συρρίκνωση της προσοχής έχει καταστήσει αδύνατο τον «νεκρό χρόνο». Η ανάγκη για multitasking —όπως το να πληρώνεις λογαριασμούς ενώ τρως ή να ακούς podcasts στην κίνηση— καταργεί το δικαίωμα στην τεμπελιά. Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι η συρρίκνωση της προσοχής οδηγεί σε έναν εγκέφαλο που αναζητά διαρκώς ντοπαμίνη, καθιστώντας μας ευάλωτους σε διαφημιστικά cookies που μας ακολουθούν «μέχρι το κρεβάτι».

Η γεωπολιτική ισχύς και ο διακόπτης του Μασκ

Η εξάρτηση από τις μεγάλες πλατφόρμες έχει πλέον και γεωπολιτικές προεκτάσεις. Η απειλή του Έλον Μασκ να διακόψει την υπηρεσία Starlink στην Ουκρανία απέδειξε ότι ένας δισεκατομμυριούχος μπορεί να ελέγχει τη ροή της πληροφορίας σε εμπόλεμες ζώνες. Η διακοπή της σύνδεσης δεν είναι πλέον μια απλή τεχνική βλάβη, αλλά μια κίνηση που μπορεί να καθορίσει την έκβαση μιας μάχης, βυθίζοντας ολόκληρες περιοχές στο απόλυτο σκοτάδι.

Στον αντίποδα αυτής της δυστοπίας, το πείραμα της Αυστραλίας με την απαγόρευση των social media για ανηλίκους αποτελεί μια προσπάθεια θεσμικής αντίστασης. Αν και πολλοί το θεωρούν έναν «προσποιητό νεολουδιτισμό», η ανάγκη προστασίας των νέων από την κατάθλιψη και τη χειραγώγηση γίνεται επιτακτική. Η τάση για μια πιο «αναλογική ζωή», όπου το να μην ποστάρεις θεωρείται πλέον ένδειξη ποιότητας, ίσως είναι η μόνη διέξοδος από τον ψηφιακό σκουπιδότοπο.

Η επόμενη μέρα της ψηφιακής επιβίωσης

Εν αναμονή των ρυθμιστικών πλαισίων, η ατομική ευθύνη παραμένει το τελευταίο οχυρό. Η αναγνώριση των μηχανισμών εθισμού και η συνειδητή αποχή από το doomscrolling είναι απαραίτητα βήματα για την ανάκτηση του χαμένου χρόνου. Η πρόκληση για το μέλλον δεν είναι η πλήρης αποσύνδεση, αλλά η δημιουργία ενός Διαδικτύου που θα υπηρετεί ξανά τον άνθρωπο και όχι τους αλγοριθμικούς δείκτες κερδοφορίας.