Η κοινωνική συμβίωση στην εποχή του ατομικισμού: Η ανάλυση του Πέτρου Παραρά για το vivre ensemble

Σε μια περίοδο έντονων κοινωνικών αναταράξεων, η έννοια της κοινωνικής συμβίωσης (vivre ensemble) αναδεικνύεται ως το τελευταίο οχυρό απέναντι στον ακραίο ατομικισμό. Ο καθηγητής Πέτρος Παραράς αναλύει πώς η αναγνωρισιμότητα του προσώπου και ο αλληλοσεβασμός αποτελούν τις απαραίτητες προϋποθέσεις για την κοινωνική ειρήνη και τη λειτουργία του κράτους δικαίου.

Η συζήτηση για την κοινωνική συμβίωση δεν αποτελεί απλώς μια θεωρητική αναζήτηση, αλλά μια επιτακτική ανάγκη για τη διατήρηση της συνοχής στις σύγχρονες δυτικές κοινωνίες. Η έννοια του vivre ensemble — η ικανότητα των ατόμων να συνυπάρχουν ειρηνικά παρά τις διαφορές τους — δοκιμάζεται καθημερινά από νέες μορφές κοινωνικής απομόνωσης και ιδεολογικές συγκρούσεις.

Η φιλοσοφική θεμελίωση του vivre ensemble

Σύμφωνα με την ανάλυση του φιλοσόφου Tavoillot, καθηγητή στη Σορβόννη, η συμβίωση αυτή αποτελεί μια μορφή επικοινωνίας με τον πλησίον εντός μιας οργανωμένης πολιτικής κοινωνίας. Η προσέγγιση αυτή συνδέεται άμεσα με την ιστορική εξέλιξη της κυριαρχίας και τη συγκρότηση του έθνους-κράτους, όπου η αδελφοσύνη υπερβαίνει τα στενά όρια της οικογένειας.

Στους ακαδημαϊκούς κύκλους επισημαίνεται ότι η κοινωνική συνοχή δεν είναι μια αυθόρμητη κατάσταση, αλλά το αποτέλεσμα μιας πολιτικής social care και ενσυναίσθησης. Το κίνημα των convivialistes υποστηρίζει ότι η συνεργασία μεταξύ των μελών της ενήλικης κοινωνίας είναι ο μόνος δρόμος για την απάμβλυνση των ανισοτήτων.

Εντυπωσιακό είναι το εύρημα ότι το 20% του πληθυσμού σε χώρες όπως η Γαλλία ζει πλέον σε καθεστώς μοναχικότητας. Αυτή η τάση απομονωτισμού θεωρείται η κύρια αιτία της κρίσης κατοικίας, καθώς περίπου 10 εκατομμύρια άτομα αναζητούν ατομική στέγη, διαρρηγνύοντας τους παραδοσιακούς ιστούς συμβίωσης.

Το πρόσωπο ως εργαλείο κοινωνικής αναγνώρισης

Η κοινωνικότητα του ανθρώπου επιτυγχάνεται προεχόντως διά του προσώπου (visage), το οποίο αποτελεί το μέσο για την αμοιβαία αναγνώριση στον δημόσιο χώρο. Η κάλυψη του προσώπου, σύμφωνα με τον Πέτρο Παραρά, απομακρύνει το άτομο από την κοινωνία και το καθιστά α-κοινώνητο.

Η θέση αυτή ενισχύεται από την πρόσφατη απόφαση του Υπουργού Μετανάστευσης της Δανίας, Ράσμους Στόκλουντ, ο οποίος τον Δεκέμβριο του 2025 ανακοίνωσε την απαγόρευση ενδυμάτων που καλύπτουν το πρόσωπο σε εκπαιδευτικά ιδρύματα. Η κίνηση αυτή στοχεύει στην ενίσχυση της διαφάνειας και της κοινωνικής ένταξης.

Από νομική σκοπιά, η ταυτοποίηση του ατόμου είναι απαραίτητη για την απόδοση δικαιοσύνης. Όταν το πρόσωπο είναι καλυμμένο, ο εντοπισμός παραβατών από θύματα ή κάμερες ασφαλείας καθίσταται αδύνατος, υπονομεύοντας το κράτος δικαίου και την ασφάλεια των πολιτών.

Η νομική διάσταση και η απόφαση του ΕΔΔΑ

Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ), στην εμβληματική απόφαση SAS κατά Γαλλίας το 2014, έκρινε θεμιτή την απαγόρευση της burqa και του niqab σε δημόσιους χώρους. Το σκεπτικό βασίστηκε στην ανάγκη προστασίας των συνθηκών συμβίωσης, οι οποίες απαιτούν την ορατότητα του προσώπου.

Η επίκληση του Συντάγματος και συγκεκριμένα του άρθρου 106 παρ. 1, αναδεικνύει την υποχρέωση του κράτους να προστατεύει την κοινωνική ειρήνη. Η ειρηνική συμβίωση δεν είναι απλώς δικαίωμα, αλλά μια συλλογική δέσμευση που υπηρετεί το γενικό συμφέρον.

Νομικοί παραστάτες που παρακολουθούν την εξέλιξη της νομολογίας τονίζουν ότι η αποδοχή κοινών κανόνων στον δημόσιο χώρο είναι ο μόνος τρόπος να αποφευχθεί ο κοινωνικός διχασμός. Η άρνηση της αναγνωρισιμότητας ερμηνεύεται συχνά ως πράξη εχθρότητας προς το κοινωνικό σύνολο.

Wokisme και η κουλτούρα της ακύρωσης

Στον αντίποδα του vivre ensemble βρίσκεται η ιδεολογία του wokisme και η cancel culture (κουλτούρα της ακύρωσης). Αυτά τα κινήματα, σύμφωνα με τον καθηγητή Παραρά, προωθούν μια ολοκληρωτική σκέψη που βασίζεται στη διαφωνία και τη σύγκρουση μεταξύ φυλών ή τάξεων.

Στην Ελλάδα, η πολιτική ορθότητα και ο wokisme φαίνεται να επιβιώνουν κυρίως σε περιθωριακούς χώρους, χωρίς να έχουν καταφέρει να διαβρώσουν τον κεντρικό κοινωνικό ιστό. Η οικειοθελής αλληλεγγύη παραμένει η κυρίαρχη αξία που ενισχύει το κοινωνικό κράτος δικαίου.

Η σύγκρουση μεταξύ του απόλυτου ατομικισμού και της ειρηνικής συμβίωσης θα καθορίσει το μέλλον της δυτικής δημοκρατίας. Ενώ οι «δικαιωματιστές» μάχονται για την πλήρη αποδέσμευση από κοινωνικές υποχρεώσεις, η ιστορική πραγματικότητα δείχνει ότι ο άνθρωπος παραμένει ον κοινωνικό και αναζητά τη σύνδεση.

Η επόμενη μέρα για την κοινωνική ειρήνη

Το ερώτημα που τίθεται πλέον είναι αν θα επιλέξουμε ένα καθεστώς αμοιβαίων υποχωρήσεων για το κοινό καλό ή αν θα διολισθήσουμε σε κοινωνίες ατόμων. Η εμπειρία της πρόσφατης υγειονομικής κρίσης απέδειξε ότι ο απομονωτισμός έχει οδυνηρές συνέπειες για την ψυχική και κοινωνική υγεία.

Η αφύπνιση της κοινωνίας απέναντι στις τάσεις ακύρωσης και η επιστροφή στις αξίες της αδελφοσύνης αποτελούν τη μόνη ελπίδα. Η κοινωνική συμβίωση παραμένει δυνατή, αρκεί να διαφυλάξουμε το πρόσωπο ως γέφυρα επικοινωνίας και όχι ως τείχος απομόνωσης.