Η γεωπολιτική σκακιέρα της Ορθοδοξίας: Η σύγκρουση Μόσχας – Φαναρίου στις Βαλτικές

Η κλιμακούμενη αντιπαράθεση μεταξύ του Πατριαρχείου Μόσχας και του Οικουμενικού Πατριαρχείου εισέρχεται σε μια νέα φάση γεωπολιτικής εργαλειοποίησης, με φόντο τον 28ο Κανόνα της Δ΄ Οικουμενικής Συνόδου. Η πρόσφατη εμπλοκή των ρωσικών μυστικών υπηρεσιών καταδεικνύει ότι το πεδίο της σύγκρουσης μεταφέρεται πλέον στρατηγικά από την Ουκρανία στις Βαλτικές Χώρες και το Μαυροβούνιο, απειλώντας την πανορθόδοξη ενότητα.

Η τρέχουσα αντιπαράθεση ανάμεσα στη Μόσχα και το Φανάρι δεν αποτελεί μια απλή εκκλησιαστική διαφωνία, αλλά μια βαθιά γεωπολιτική σύγκρουση με ρίζες στην ιδεολογία της «Τρίτης Ρώμης». Αυτή η θεωρία — η οποία προβάλλει τη Μόσχα ως τον μοναδικό νόμιμο διάδοχο της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και θεματοφύλακα της πίστης — έρχεται σε ευθεία ρήξη με το κανονικό δίκαιο της Ορθοδοξίας.

Το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως διατηρεί το προνόμιο του «πρώτου μεταξύ ίσων», γεγονός που του επιτρέπει να συντονίζει τις υπόλοιπες Εκκλησίες και να χορηγεί αυτοκεφαλία. Η αμφισβήτηση αυτών των δικαιωμάτων από τη Ρωσική Εκκλησία αποτελεί το κεντρικό σημείο της τριβής, η οποία οξύνθηκε μετά την Ουκρανική Αυτοκεφαλία το 2018.

Το σχίσμα της Ουκρανίας και η επέκταση στην Αφρική

Η πλήρης ρήξη των σχέσεων οριστικοποιήθηκε όταν το Φανάρι παραχώρησε τον Τόμο Αυτοκεφαλίας στην Εκκλησία της Ουκρανίας, μια κίνηση που το Κρεμλίνο εξέλαβε ως εχθρική ενέργεια υποκινούμενη από τη Δύση. Η Μόσχα θεωρεί την Ουκρανία ως «δικό της εκκλησιαστικό έδαφος» και αντέδρασε με τη δημιουργία παράλληλων δομών.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η εισπήδηση στην Αφρική, όπου το Πατριαρχείο Μόσχας ίδρυσε δομές σε εδάφη που υπάγονται στο Πατριαρχείο Αλεξανδρείας. Αυτή η τακτική αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης στρατηγικής για τον περιορισμό του γεωπολιτικού αποτυπώματος των ελληνόφωνων Πατριαρχείων παγκοσμίως.

Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις του καθηγητή Μάνου Καραγιάννη, η πρόσφατη δραστηριότητα των ρωσικών μυστικών υπηρεσιών δείχνει ότι η ένταση μεταφέρεται πλέον στον ευρωπαϊκό βορρά. Η Εσθονία, η Λετονία και η Λιθουανία βρίσκονται στο επίκεντρο, καθώς οι τοπικές κυβερνήσεις επιδιώκουν την εκκλησιαστική απεξάρτηση από τη Μόσχα.

Το νέο μέτωπο στις Βαλτικές και το Μαυροβούνιο

Στις Βαλτικές Χώρες, οι ορθόδοξοι αποτελούν μια σημαντική μειονότητα, με την Εσθονία να αριθμεί περίπου 176.000 πιστούς. Η ύπαρξη δύο παράλληλων δικαιοδοσιών στην περιοχή δημιουργεί ένα εύφλεκτο περιβάλλον, το οποίο το Κρεμλίνο επιχειρεί να εκμεταλλευτεί για συμβολικούς λόγους ισχύος.

Ανάλογη είναι η κατάσταση στο Μαυροβούνιο, όπου η Σερβική Ορθόδοξη Εκκλησία εκπροσωπεί το 70% του πληθυσμού. Παρά την κυριαρχία της, η λειτουργία της Ορθόδοξης Εκκλησίας του Μαυροβουνίου από το 1993 προσθέτει ένα ακόμα επίπεδο πολυπλοκότητας στις διμερείς σχέσεις των κρατών της περιοχής.

Επισημαίνεται από αναλυτές στρατηγικής ότι η εργαλειοποίηση της θρησκείας υπονομεύει τον υπερεθνικό χαρακτήρα της Ορθοδοξίας. Η διαίρεση αυτή καθιστά αδύνατη την έκφραση μιας ενιαίας θέσης σε κρίσιμα ζητήματα ηθικής και κοινωνικής δικαιοσύνης, μειώνοντας την πνευματική εμβέλεια της Εκκλησίας.

Η στρατηγική σημασία της ελληνικής στήριξης

Για την Αθήνα, η στήριξη του Οικουμενικού Πατριαρχείου αποτελεί εθνική προτεραιότητα που ξεπερνά τα θρησκευτικά όρια. Η στήριξη της ελληνικής πολιτείας μέσω της δημιουργίας οργανικών θέσεων και της ενίσχυσης των πόρων είναι ένα βήμα προς τη σωστή κατεύθυνση.

Απαιτείται ωστόσο ένας πιο ενεργός διάλογος με τις υπόλοιπες Ορθόδοξες Εκκλησίες για την προάσπιση του οικουμενικού χαρακτήρα της Κωνσταντινούπολης. Η ενίσχυση της Μητέρας Εκκλησίας ως πνευματικού κέντρου είναι ο μόνος τρόπος για να αναχαιτιστούν οι πιέσεις της Μόσας και να αποκατασταθεί η ενότητα.

Παρά τις δυσκολίες, η ανάγκη για ένα μήνυμα ενότητας παραμένει επιτακτική. Μόνο μέσω ενός ειλικρινούς διαλόγου μπορεί να ξεπεραστεί η κρίση και να διασφαλιστεί ότι η Ορθοδοξία δεν θα μετατραπεί σε εργαλείο εξωτερικής πολιτικής τρίτων κρατών.