Έμφυλη βία στην τρίτη ηλικία: Γιατί οι γυναίκες άνω των 60 παραμένουν «αόρατες» στην κακοποίηση

Η έμφυλη βία δεν γνωρίζει ηλικιακά όρια, όμως για τις γυναίκες που διανύουν την έκτη και έβδομη δεκαετία της ζωής τους, η κακοποίηση παραμένει μια «αόρατη» πραγματικότητα βυθισμένη στη σιωπή. Μέσα από τη συγκλονιστική μαρτυρία της Μαρίας Χ. και τα στοιχεία της πρωτοβουλίας «Αόρατες 60+», αναδεικνύεται το σκληρό πρόσωπο της ενδοοικογενειακής βίας που συχνά συγκαλύπτεται πίσω από την οικονομική εξάρτηση και τον φόβο του κοινωνικού στίγματος.

Η συζήτηση για την έμφυλη κακοποίηση στην Ελλάδα επικεντρώνεται συνήθως σε νεότερα θύματα, αφήνοντας τις γυναίκες μεγαλύτερης ηλικίας σε ένα ιδιότυπο κενό προστασίας. Αυτή η απουσία ορατότητας δεν είναι τυχαία, καθώς η κοινωνική ανθρωπολογία εξηγεί ότι οι γυναίκες αυτές μεγάλωσαν σε ένα περιβάλλον όπου η υπομονή θεωρούνταν αρετή και η ενδοοικογενειακή βία μια «ιδιωτική υπόθεση» που έπρεπε να μείνει πίσω από κλειστές πόρτες.

Το προφίλ της κακοποίησης μετά τα 60

Σύμφωνα με το ρεπορτάζ της εφημερίδας Η Καθημερινή, η κακοποίηση σε γυναίκες μέσης και τρίτης ηλικίας ακολουθεί ένα ύπουλο μοτίβο αποδόμησης. Ο θύτης συχνά εισβάλλει στον προσωπικό κύκλο της γυναίκας, απομονώνοντάς την σταδιακά από φίλους και συγγενείς, ενώ παράλληλα ασκεί έλεγχο σε κάθε πτυχή της καθημερινότητάς της, από τη διατροφή μέχρι τις προσωπικές αναμνήσεις.

Η περίπτωση της Μαρίας Χ., μιας νηπιαγωγού που βρέθηκε παγιδευμένη σε έναν τοξικό γάμο στα 54 της, αποδεικνύει ότι η εμπειρία ζωής δεν αποτελεί πάντα ασπίδα. Ο έλεγχος ξεκίνησε με την παραβίαση της ιδιωτικότητας και κλιμακώθηκε σε ψυχολογική πίεση, με τον σύντροφό της να χρησιμοποιεί ακόμα και τα παλιά της ημερολόγια ως εργαλείο συναισθηματικής χειραγώγησης.

Σε αυτό το στάδιο, η έννοια της επίκτητης αβοηθησίας — *η κατάσταση όπου ένα άτομο παύει να αντιδρά σε αρνητικά ερεθίσματα επειδή πιστεύει ότι δεν έχει έλεγχο πάνω σε αυτά* — εξηγεί γιατί πολλές γυναίκες αισθάνονται «χαμένες περιπτώσεις». Η Μαρία περιγράφει πώς άρχισε να κατηγορεί τον εαυτό της, υιοθετώντας τη θέση του θύματος που της είχε επιβληθεί.

Ο καρκίνος ως καταλύτης απεγκλωβισμού

Η υγεία γίνεται συχνά πεδίο μάχης σε αυτές τις σχέσεις, με τον θύτη να επιδεικνύει ακραία έλλειψη ενσυναίσθησης. Όταν η Μαρία διαγνώστηκε με καρκίνο του μαστού, αντί για στήριξη, αντιμετώπισε κατηγορίες και σκηνές ζηλοτυπίας, ακόμα και λίγες ημέρες πριν από το κρίσιμο χειρουργείο.

Παραδόξως, η ασθένεια λειτούργησε ως το απόλυτο ξυπνητήρι για την επιζήσασα. Όπως αναφέρει η ίδια, ο καρκίνος την έκανε να δει καθαρά την πραγματικότητα και της έδωσε τη δύναμη να απεγκλωβιστεί από τον γάμο, παρά τις απειλές και τον ψυχολογικό εκβιασμό που ακολούθησε.

Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις έμπειρων κοινωνικών ερευνητών, η βία στην τρίτη ηλικία συχνά δεν αναγνωρίζεται ως τέτοια ούτε από τα ίδια τα θύματα. Η κανονικοποίηση της πατριαρχικής δομής λειτουργεί ως ανασταλτικός παράγοντας, κάνοντας την αναζήτηση βοήθειας σε έναν ξενώνα κακοποιημένων γυναικών να φαντάζει ως μια επιλογή μόνο για νεότερες ηλικίες.

Οι «Αόρατες» και το βάρος της οικονομικής εξάρτησης

Η πρωτοβουλία «Αόρατες 60+» της ΜΚΟ People Behind φέρνει στο φως τα ποσοτικά δεδομένα αυτής της κρίσης. Για πολλές γυναίκες, η οικονομική εξάρτηση είναι η αλυσίδα που τις κρατά δέσμιες, καθώς συχνά δεν διαχειρίζονται ούτε τη δική τους σύνταξη, ζητώντας χρήματα ακόμα και για βασικές ανάγκες όπως τα φάρμακα.

Η ψυχολόγος Χριστιάνα Θωμαΐδη επισημαίνει ότι ενώ στις νεότερες γυναίκες τα παιδιά αποτελούν κίνητρο για φυγή, στις μεγαλύτερες ηλικίες το κίνητρο αυτό συχνά χάνεται. Η κοινωνική απομόνωση εντείνεται, με αποτέλεσμα πολλές γυναίκες να θεωρούν τον θάνατο του συζύγου ως τη μοναδική πιθανή λύτρωση.

Είναι χαρακτηριστικό ότι η ενσυναίσθηση και η κοινωνική στήριξη είναι απαραίτητες για να σπάσει ο κύκλος της σιωπής. Η έμφυλη βία δεν σταματά με το πέρασμα του χρόνου· αντιθέτως, μπορεί να πάρει νέες μορφές, όπως η οικονομική εκμετάλλευση από ενήλικα παιδιά ή εγγόνια.

Η επόμενη μέρα και η ανάγκη για ορατότητα

Η περίπτωση της Ζιζέλ Πελικό στη Γαλλία αποτέλεσε παγκόσμιο ορόσημο, με τη Μαρία Χ. να δηλώνει ότι «η ντροπή πρέπει να αλλάξει στρατόπεδο». Η ορατότητα είναι το πρώτο βήμα για την αντιμετώπιση του φαινομένου, ειδικά σε μια κοινωνία που γερνάει δημογραφικά και οφείλει να προστατεύσει τα ευάλωτα μέλη της.

Το πρόγραμμα Prevent, που συγχρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση και το Ίδρυμα Μποδοσάκη, επενδύει σε δράσεις που φωτίζουν αυτές τις αθέατες πτυχές. Η ενημέρωση γύρω από την Παγκόσμια Ημέρα Εξάλειψης της Βίας πρέπει να συμπεριλαμβάνει και τις γυναίκες της τρίτης ηλικίας, προσφέροντάς τους τα εργαλεία να διεκδικήσουν μια ζωή με αξιοπρέπεια.

Κλείνοντας, η ενδυνάμωση των γυναικών 60+ δεν είναι μόνο ζήτημα κοινωνικής πρόνοιας, αλλά θεμελιώδες ανθρώπινο δικαίωμα. Η αναγνώριση των σημαδιών της κακοποίησης και η παροχή ασφαλών διεξόδων είναι η μοναδική οδός για να πάψουν αυτές οι γυναίκες να είναι «αόρατες» στα μάτια της πολιτείας και της κοινωνίας.