Ελληνική νομοθέτηση: Οι 4 παθογένειες πίσω από το επίμαχο άρθρο 109 και την ψήφιση στο παρά 5

Ο πρόεδρος και ο επικεφαλής ερευνών του ΚΕΦΙΜ αναλύουν τις διαχρονικές παθογένειες της ελληνικής νομοθετικής διαδικασίας, με αφορμή το άρθρο 109 που ψηφίστηκε πρόσφατα. Η ανάλυση αποκαλύπτει ελλιπή διαβούλευση, ενσωμάτωση άσχετων διατάξεων και την απουσία ουσιαστικής αξιολόγησης συνεπειών σε νόμους που ψηφίζονται υπό την πίεση του χρόνου.

Η πρόσφατη νομοθετική πρωτοβουλία που περιέλαβε το άρθρο 109 δεν αποτελεί ένα μεμονωμένο περιστατικό, αλλά το σύμπτωμα μιας βαθύτερης θεσμικής δυσλειτουργίας. Σύμφωνα με τα στοιχεία που επεξεργάζεται το Κέντρο Φιλελεύθερων Μελετών, η ελληνική νομοπαρασκευαστική διαδικασία συχνά παρακάμπτει τις βασικές αρχές διαφάνειας και ορθής αξιολόγησης, δημιουργώντας νόμους που χρήζουν άμεσης διόρθωσης.

Αυτή η πρακτική, η οποία κορυφώνεται συνήθως στο τέλος του ημερολογιακού έτους, αναδεικνύει την ανάγκη για αυστηρότερη προσήλωση στους κανόνες της καλής νομοθέτησης. Η σύνδεση διατάξεων του Οικογενειακού Δικαίου με το νομοσχέδιο για τον ΟΠΕΚΕΠΕ αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της ανορθόδοξης μεθοδολογίας.

Η απουσία δημόσιας διαβούλευσης και το «παράθυρο» του 23%

Το πρώτο και βασικότερο πρόβλημα εντοπίζεται στη δημόσια διαβούλευση, η οποία συχνά λειτουργεί προσχηματικά ή παραλείπεται για κρίσιμες ρυθμίσεις. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, ο νόμος ξεκίνησε με 103 άρθρα και κατέληξε να έχει 134, πράγμα που σημαίνει ότι το 23% των διατάξεων δεν τέθηκε ποτέ σε δημόσια κρίση.

Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις έμπειρων στελεχών του ΚΕΦΙΜ, το 2025 το 13% των άρθρων κατά μέσο όρο εισήχθη στη Βουλή χωρίς προηγούμενη διαβούλευση. Η πρακτική αυτή στερεί από τους πολίτες και τους αρμόδιους φορείς τη δυνατότητα να επισημάνουν νομικά κενά ή πρακτικές δυσκολίες πριν από την οριστική ψήφιση.

Άσχετες διατάξεις και η παραβίαση του άρθρου 74 του Συντάγματος

Η ενσωμάτωση διατάξεων από 12 διαφορετικά υπουργεία σε ένα ενιαίο νομοσχέδιο συνιστά, σύμφωνα με νομικούς κύκλους, σαφή ομολογία νομοθετικής προχειρότητας. Παρά το γεγονός ότι το άρθρο 74 του Συντάγματος απαγορεύει ρητά την εισαγωγή άσχετων διατάξεων, η πρακτική αυτή παραμένει καθημερινή.

Η κυβέρνηση, παρότι έχει θεσπίσει από το 2020 συγκεκριμένο εγχειρίδιο νομοπαρασκευαστικής μεθοδολογίας, φαίνεται να το παρακάμπτει συστηματικά. Η πολιτική κουλτούρα της πλειοψηφίας συχνά υπερισχύει της νομικής λογικής, καθώς οι ενστάσεις αντισυνταγματικότητας αντιμετωπίζονται ως απλές πολιτικές αποφάσεις.

Η προχειρότητα της «τελευταίας στιγμής» και οι εκθέσεις συνεπειών

Η ψήφιση νόμων στις 19 Δεκεμβρίου, ως κατακλείδα του νομοθετικού έτους, οδηγεί αναπόφευκτα σε συρραφή διατάξεων χωρίς συνοχή. Όταν ένας νόμος ψηφίζεται υπό την πίεση του χρόνου, η πιθανότητα ουσιαστικών λαθών αυξάνεται κατακόρυφα, οδηγώντας σε νέες τροποποιήσεις εντός λίγων μηνών.

Επιπλέον, η απουσία ποσοτικών στοιχείων στις εκθέσεις συνεπειών καθιστά αδύνατη την πρόβλεψη του κόστους ή της επιβάρυνσης των δικαστηρίων. Χωρίς αρχικές εκτιμήσεις, η μετέπειτα αξιολόγηση της επιτυχίας ή αποτυχίας μιας ρύθμισης παραμένει μια αδύνατη εξίσωση για τους αναλυτές.

Η επόμενη μέρα για την ποιότητα της νομοθέτησης

Παρά τις τυπικές βελτιώσεις που έχουν σημειωθεί τα τελευταία έτη, η απόσταση από το ευρωπαϊκό ιδεατό παραμένει σημαντική. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η διαβούλευση διαρκεί συνήθως πάνω από τρεις μήνες, ενώ στην Ελλάδα περιορίζεται συχνά σε μόλις δύο εβδομάδες.

Η ουσιαστική μεταρρύθμιση απαιτεί τη μετάβαση από την τυπική τήρηση των διαδικασιών στην ουσιαστική ανάλυση των επιπτώσεων. Μόνο μέσω της διαφανούς διαβούλευσης και της επιστημονικής τεκμηρίωσης μπορεί να διασφαλιστεί η σταθερότητα του δικαίου και η εμπιστοσύνη των πολιτών στους θεσμούς.