- Η κλιματική κρίση προκαλεί «burnout» στα ελαιόδεντρα λόγω αφυδάτωσης και καύσωνα.
- Η παραγωγικότητα στη Μεσόγειο κινδυνεύει με μείωση έως και 21%.
- Αναμένεται μετατόπιση των ελαιώνων προς τη Βόρεια Ελλάδα μέχρι το 2050.
- Λανθασμένες πρακτικές όπως η όψιμη συγκομιδή επιδεινώνουν το πρόβλημα.
- Η κυκλική οικονομία και η ποιότητα είναι τα μόνα όπλα των παραγωγών.
Στο 2ο Συνέδριο Natura Cretica στο Ρέθυμνο, κορυφαίοι επιστήμονες έκρουσαν τον κώδωνα του κινδύνου για το στρες των ελαιόδεντρων, το οποίο προκαλείται από την αφυδάτωση και τις ακραίες θερμοκρασίες. Η κλιματική κρίση φαίνεται πως αλλάζει άρδην τον χάρτη της ελαιοκαλλιέργειας, απειλώντας την παραγωγικότητα στη Μεσόγειο με μείωση που μπορεί να αγγίξει το 21%.
| Παράμετρος Απειλής | Επίπτωση / Πρόβλεψη |
|---|---|
| Μείωση Παραγωγικότητας | Έως -21% στη Μεσόγειο |
| Κύρια Αίτια Στρες | Αφυδάτωση, Καύσωνας, Ακτινοβολία |
| Μετατόπιση Καλλιέργειας | Προς Βορρά & Υψηλότερα Υψόμετρα |
| Ορόσημο Αλλαγών | Έτος 2050 |
| Κρίσιμη Θερμοκρασία | 46°C (Όριο θερμικού σοκ) |
Η εξέλιξη αυτή έρχεται ως συνέχεια των ακραίων κλιματικών φαινομένων που πλήττουν τη Μεσόγειο, η οποία θεωρείται πλέον το παγκόσμιο hotspot της κλιματικής αλλαγής. Το φαινόμενο του φυτικού στρες δεν είναι απλώς μια βιολογική αντίδραση, αλλά ένας μηχανισμός επιβίωσης που, αν ξεπεράσει ορισμένα όρια, οδηγεί σε μόνιμη υποβάθμιση του φυτικού κεφαλαίου.
Η παραγωγικότητα της ελιάς στη Μεσόγειο κινδυνεύει να μειωθεί κατά 21% λόγω της αύξησης της μέσης θερμοκρασίας.
Διονύσης Γασπαράτος, Καθηγητής Γεωπονικού Πανεπιστημίου
Βιοτικοί και αβιοτικοί παράγοντες: Γιατί «στρεσάρονται» τα δέντρα
Σύμφωνα με όσα παρουσιάστηκαν στο συνέδριο, οι παράγοντες που προκαλούν πίεση στα ελαιόδεντρα χωρίζονται σε δύο βασικές κατηγορίες. Οι βιοτικοί παράγοντες αφορούν την επαφή με ζωντανούς οργανισμούς, όπως τα έντομα και οι ασθένειες, ενώ οι αβιοτικοί, που είναι και οι συνηθέστεροι, σχετίζονται με το περιβάλλον.
Η αφυδάτωση, οι πολύ υψηλές θερμοκρασίες και η έντονη ηλιακή ακτινοβολία αποτελούν τις κύριες αιτίες που τα δέντρα «υποφέρουν». Όπως εξήγησε ο γεωπόνος Γιώργος Λυβιάκης, εμπορικός διευθυντής της IQ Crops, το δέντρο δαπανά τεράστια ποσά ενέργειας για να αντιμετωπίσει αυτές τις συνθήκες, σταματώντας συχνά την ανάπτυξή του.
Όταν ένα φυτό τείνει να αφυδατωθεί, μαζεύει τη φυλλική του επιφάνεια για να μειώσει τη διαπνοή και να συγκρατήσει το νερό. Αυτή η αντίδραση είναι ανάλογη με το burnout που βιώνουν οι άνθρωποι, καθώς το δέντρο εξαντλεί τα αποθέματά του χωρίς να μπορεί να αναπληρώσει τη χαμένη ενέργεια.
Η μετατόπιση της καλλιέργειας προς τον Βορρά έως το 2050
Τα δεδομένα που παρουσίασε ο καθηγητής Εδαφολογίας του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών, Διονύσης Γασπαράτος, είναι αποκαλυπτικά. Η νέα κανονικότητα περιλαμβάνει θερμοκρασίες που αγγίζουν τους 46 βαθμούς Κελσίου, δημιουργώντας έντονο θερμικό και υγρασιακό στρες.
Αυτή η τάση, που επιβεβαιώνεται και από τα ανησυχητικά ρεκόρ του 2025, αναγκάζει την ελαιοκαλλιέργεια να αναζητήσει ευνοϊκότερες συνθήκες. Τα προγνωστικά μοντέλα δείχνουν ότι έως το 2050 η καλλιέργεια θα μετακινηθεί προς τη Βόρεια Ελλάδα και σε μεγαλύτερα υψόμετρα.
Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις έμπειρων στελεχών του κλάδου, η Μακεδονία ενδέχεται στο μέλλον να διαθέτει καλύτερες συνθήκες από τις παραδοσιακές ελαιοκομικές περιοχές του νότου. Η αλλαγή αυτή θα επιφέρει ιστορικές μεταβολές στην αγροτική οικονομία της χώρας.
Τα συνηθισμένα λάθη των παραγωγών και η λύση
Οι παραγωγοί συχνά επιδεινώνουν την κατάσταση με λανθασμένες πρακτικές. Το μεγαλύτερο σφάλμα είναι η όψιμη συγκομιδή, με την εσφαλμένη εντύπωση ότι αυξάνεται η απόδοση σε λάδι. Στην πραγματικότητα, η καθυστέρηση προκαλεί σοκ στο δέντρο για την επόμενη χρονιά.
Παράλληλα, το βαθύ όργωμα που πληγώνει τις ρίζες και η αλόγιστη χρήση ζιζανιοκτόνων καταστρέφουν την οργανική ουσία του εδάφους. Αυτό καθιστά τα δέντρα ακόμη πιο ευάλωτα στη λειψυδρία που πλήττει πολλές περιοχές της χώρας.
Η λύση βρίσκεται στην κυκλική οικονομία και τη χρήση βιοεξανθρακώματος από τα κλαδέματα. Η εδαφοκάλυψη με ψυχανθή μπορεί να θωρακίσει το δέντρο και να μειώσει την ανάγκη για ακριβά χημικά λιπάσματα, προσφέροντας οικονομική ανάσα στον παραγωγό.
Το μέλλον: Ποιότητα έναντι ποσότητας
Εν αναμονή των κλιματικών εξελίξεων, εργατολόγοι και αναλυτές της αγοράς τονίζουν ότι η Ελλάδα δεν μπορεί να ανταγωνιστεί τις αχανείς πεδιάδες άλλων χωρών σε ποσότητα. Ο μόνος δρόμος για την επιβίωση της πρωτογενούς παραγωγής είναι η άριστη ποιότητα.
Αν δεν γίνει αντιληπτό ότι το στρες του δέντρου επηρεάζει άμεσα τη γεύση και τα οργανοληπτικά χαρακτηριστικά του ελαιολάδου, η χώρα κινδυνεύει να χάσει το συγκριτικό της πλεονέκτημα στη διεθνή αγορά. Η αειφορία του φυτικού κεφαλαίου πρέπει να γίνει η πρώτη προτεραιότητα.
Η επόμενη μέρα απαιτεί εκπαίδευση των παραγωγών και υιοθέτηση νέων τεχνολογιών. Η θωράκιση των ελαιώνων δεν είναι πλέον μια επιλογή, αλλά μια αναγκαιότητα για την επιβίωση του εθνικού μας προϊόντος απέναντι στην κλιματική απειλή.
Πώς να προστατεύσετε τον ελαιώνα από το στρες
- Αποφύγετε το βαθύ όργωμα που τραυματίζει το ριζικό σύστημα των δέντρων.
- Προτιμήστε την εδαφοκάλυψη με ψυχανθή για τη διατήρηση της υγρασίας και της οργανικής ουσίας.
- Εφαρμόστε τη συγκομιδή στην ώρα της για να μην εξαντλείται το δέντρο.
- Χρησιμοποιήστε βιοεξανθράκωμα (biochar) από τα κλαδέματα για τη βελτίωση του εδάφους.
- Εστιάστε στην αειφορία του φυτικού κεφαλαίου και όχι μόνο στην παραγωγή μιας χρονιάς.
